وزیر دفاع تازه ایران چه پیامی می‌دهد؟ مهرداد اخلاقی، موشک و بازدارندگی

خلاصه: مجلس ایران روز ۲۶ مهر ۱۴۰۵ (۱۸ اکتبر ۲۰۲۶) مهرداد اخلاقی کتابچی، مدیر دیرینه صنایع دفاعی و موشکی، را با ۲۳۷ رأی موافق و ۱۵ رأی مخالف به‌عنوان وزیر دفاع تأیید کرد. این انتخاب بیش از هشت ماه پس از کشته‌شدن وزیر پیشین در حمله‌های ۹ اسفند ۱۴۰۴ انجام شد و هم‌زمان با گزارش‌هایی از طرح‌های تازه آمریکا برای حمله احتمالی و هشدارهای اسرائیلی درباره بازسازی زرادخانه موشکی ایران رخ داده است. پرسش این تحلیل ساده است: تهران با چنین چهره‌ای چه پیامی می‌دهد، و این پیام چقدر به رفتار واقعی میدان و میز مذاکره ربط دارد؟

تز مرکزی

خط زمانی

1. ۲۴ مارس ۲۰۰۷ (۴ فروردین ۱۳۸۶): نام اخلاقی کتابچی در فهرست تحریم‌های شورای امنیت (قطعنامه ۱۷۳۷) ثبت می‌شود (ایران‌واچ).
2. ۲۱ آوریل ۲۰۰۷ (۱ اردیبهشت ۱۳۸۶): اتحادیه اروپا او را فهرست می‌کند.
3. ۸ ژوئیه ۲۰۰۸ (۱۸ تیر ۱۳۸۷): اضافه‌شدن به فهرست SDN خزانه‌داری آمریکا بر پایه فرمان اجرایی ۱۳۳۸۲.
4. ۱۸ اکتبر ۲۰۲۳ (۲۶ مهر ۱۴۰۲): با پایان تحریم‌های هدفمند شورای امنیت، نام او از فهرست سازمان ملل خارج می‌شود (ایران‌واچ).
5. ۲۸ سپتامبر ۲۰۲۵ (۶ مهر ۱۴۰۴): با بازگشت تحریم‌ها نام او دوباره در فهرست سازمان ملل قرار می‌گیرد.
6. ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ (۹ اسفند ۱۴۰۴): عزیز نصیرزاده، وزیر دفاع، در حمله آمریکا و اسرائیل به یک مجتمع رهبری کشته می‌شود؛ منابع گزارش می‌دهند آیت‌الله علی خامنه‌ای و فرماندهان ارشد نیز کشته شده‌اند (الجزیره، تایمز اسرائیل).
7. ۱۵ اکتبر ۲۰۲۶ (۲۳ مهر ۱۴۰۵): سی‌ان‌ان به نقل از منابع می‌نویسد آمریکا استفاده از بمب «مادر همه بمب‌ها» را برای اهداف انرژی و هسته‌ای بررسی می‌کند.
8. ۱۸ اکتبر ۲۰۲۶ (۲۶ مهر ۱۴۰۵): مجلس اخلاقی را به‌عنوان وزیر دفاع تأیید می‌کند؛ مجید ابن‌الرضا، سرپرست پیشین، معاون او می‌شود (الجزیره).
9. ۲۱ اکتبر ۲۰۲۶ (۲۹ مهر ۱۴۰۵): مارکو روبیو توافق با تهران را «بسیار دشوار» می‌خواند و عباس عراقچی می‌گوید تنگه هرمز تا پذیرش شرایط ایران بسته می‌ماند (الجزیره).
10. ۲۷ اکتبر و ۳ نوامبر ۲۰۲۶ (۵ و ۱۲ آبان ۱۴۰۵): انتخابات اسرائیل و انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا؛ دو تاریخی که تحلیلگران اسرائیلی در محاسبه خطر تشدید مطرح می‌کنند (تایمز اسرائیل).

اخلاقی کیست؟

الجزیره او را ۶۸ ساله توصیف می‌کند و می‌نویسد رئیس‌جمهور مسعود پزشکیان از «بیش از ۴۲ سال سابقه» او در وزارت دفاع و سازمان‌های وابسته سخن گفته است. به نوشته همین رسانه، خبرگزاری تسنیم، نزدیک به سپاه، تخصص او را موشک‌های بالستیک، پیشران جامد، فناوری فضایی و تولید نظامی-صنعتی می‌داند و او را در توسعه خانواده‌های سجیل و ذوالفقار و سلاح‌های دقیق مانند الماس و یاسین دخیل می‌خواند. این‌ها ادعای رسانه‌ای نزدیک به سپاه است و مستقل تأیید نشده است.

در عناوین او اختلاف روایت هست. الجزیره او را رئیس پیشین گروه صنعتی شهید باقری، سازمان صنایع هوافضا و سازمان صنایع دفاعی می‌نویسد؛ خلیج‌تایمز می‌گوید از ۲۰۱۳ رئیس سازمان صنایع دفاعی بوده؛ ایران‌واچ او را مدیر سازمان صنایع هوافضا معرفی می‌کند. چون پایگاه‌ها فقط در یک مقطع زمانی فعالیت او را ثبت کرده‌اند، برای ترتیب دقیق مسئولیت‌ها منبع رسمی ایرانی لازم است که در این بررسی در دسترس نبود. خلیج‌تایمز و تایمز اسرائیل تأکید می‌کنند او رتبه نظامی ندارد.

برنامه او برای مجلس، به نقل از یورونیوز فارسی، سه محور داشت: بازسازی زیرساخت صنایع نظامی، توسعه فناوری‌های دفاعی و همکاری با بخش خصوصی. سخنگوی وزارت دفاع، رضا طلایی‌نیک، به نوشته الجزیره گفته انتخاب او پاسخ به نیاز به «افزایش کمیت و کیفیت سلاح‌های راهبردی، به‌ویژه موشک و پهپاد» است و «سلاح‌های تهاجمی فعالانه بهبود می‌یابد».

رأی مجلس چه می‌گوید؟

یورونیوز فارسی ۲۳۷ رأی موافق و ۱۵ رأی مخالف از میان ۲۷۷ نماینده حاضر را گزارش می‌کند و می‌نویسد رأی ممتنع وجود نداشت. اما ۲۳۷ و ۱۵ روی هم ۲۵۲ رأی می‌شود و با ۲۷۷ حاضر ۲۵ نفر باقی می‌ماند که تکلیفشان در گزارش‌ها روشن نیست. خلیج‌تایمز و تایمز اسرائیل هم فقط می‌گویند ۲۳۷ رأی از ۲۷۷ رأی شمارش‌شده موافق بوده است. این اختلاف یا ناشی از رأی‌های سفید و باطله است یا خطای گزارش؛ منبع اولیه، یعنی صورت‌جلسه مجلس، برای تعیین آن لازم است.

نکته دیگر شیوه رأی‌گیری است. الجزیره می‌نویسد مجلس از آغاز جنگ به‌صورت برخط برگزار می‌شود. عنوان گزارش‌های زومیت و فرارو نیز حاکی است دست‌کم یک نماینده به‌دلیل نبود اینترنت در رأی‌گیری شرکت نکرده است؛ متن زومیت برای ما قابل دریافت نبود، پس این را فقط در حد عنوان گزارش می‌آوریم. نتیجه: میزان اجماع مجلس بالاست، ولی نه ۱۰۰ درصد قابل راستی‌آزمایی.

نمودار ۱. توزیع آرای مجلس؛ ۸۵٪ طول میله برای ۲۳۷ رأی و سایر میله‌ها به نسبت آن است.

تحریم‌ها و هزینه دیپلماتیک این نام

به نوشته ایران‌واچ، اخلاقی در سه سطح تحریم شده است: شورای امنیت (قطعنامه ۱۷۳۷، ۲۰۰۷، به‌دلیل ارتباط با فعالیت‌های حساس هسته‌ای یا سامانه‌های حامل سلاح)، اتحادیه اروپا (۲۰۰۷) و آمریکا (۲۰۰۸ و بار دیگر ۲۰۲۰ طبق فرمان ۱۳۹۴۹ در حوزه انتقال سلاح متعارف). استرالیا، کانادا، ژاپن و بریتانیا نیز او را تحریم کرده‌اند. یورونیوز فارسی شماره قطعنامه را ۱۷۴۷ نوشته، ولی ایران‌واچ ۱۷۳۷ را ثبت کرده؛ ما به نسخه دوم تکیه می‌کنیم و اختلاف را صریح می‌گوییم.

پیامد عملی: او نمی‌تواند در بسیاری از محافل رسمی با هم‌تایانش از کشورهای تحریم‌کننده دیدار کند و هر گفت‌وگوی مستقیم با او ریسک حقوقی دارد. اما نبود این تعامل در وضعیت فعلی هزینه تازه‌ای نیست، چون مذاکرات، به گفته عراقچی، غیرمستقیم و از طریق پاکستان و قطر ادامه دارد (الجزیره). یعنی تحریم‌پذیری او در کوتاه‌مدت کمتر از آنچه به نظر می‌رسد مانع دیپلماسی است.

چارچوب تحلیل: سه بُعد مستقل

روایت طرف‌ها

روایت ایران

اخلاقی پس از رأی گفت دشمنان احتمالاً از حمله خودداری می‌کنند و حمله آمریکا «خسارت عظیم» برای آمریکا و منطقه خواهد داشت (تایمز اسرائیل). به نوشته یورونیوز فارسی، او گفت پاسخ ایران «غافلگیرکننده و گسترده» خواهد بود و تدابیر لازم برای مقابله با سناریوی بمب سنگین اندیشیده شده است. وزارت خارجه نیز مذاکره غیرمستقیم را ادامه‌یافته توصیف می‌کند (الجزیره). یعنی تهران هم‌زمان دو پیام می‌فرستد: بازدارندگی در میدان و بازبودن راه دیپلماسی.

روایت آمریکا

روبیو گفته فشار اقتصادی ادامه می‌یابد تا ایران حمله به کشتی‌های تجاری در هرمز را متوقف کند و توافق «بسیار دشوار» است (الجزیره). ترامپ، به گزارش سی‌ان‌بی‌سی، گفته سلاح هسته‌ای و نیروی زمینی به کار نمی‌برد. سی‌ان‌ان به نقل از منابعش از بررسی بمب GBU-43/B برای اهداف انرژی و هسته‌ای خبر داده؛ این گزارش مبتنی بر منابع ناشناس است و تصمیم رسمی نیست. خود روایت رسمی آمریکا درباره اخلاقی را در منابع بررسی‌شده نیافتیم.

روایت اسرائیل

دانی سیترینوویچ، پژوهشگر مؤسسه مطالعات امنیت ملی، می‌گوید بدون توافق دیپلماتیک احتمال تشدید «بسیار بالاست» و ترامپ ممکن است فکر کند یک فشار دیگر ایران را فرو می‌ریزد. گیل مورسیانو بازسازی موشک‌های زمین‌به‌زمین و پهپادها را از محرک‌های اصلی حمله دوباره می‌داند (تایمز اسرائیل). از دید این تحلیلگران، انتصاب مدیر صنایع موشکی ممکن است همان نشانه بازسازی باشد. این‌ها نظر کارشناسان است، نه موضع رسمی دولت اسرائیل.

برنده‌ها و بازنده‌ها

چرا اکنون؟ سه خوانش از زمان‌بندی

وزارت دفاع بیش از هشت ماه سرپرست موقت داشت. اینکه تأیید وزیر دقیقاً در هفته‌ای انجام شد که گزارش‌های سی‌ان‌ان درباره بمب سنگین منتشر شد، ممکن است تصادف باشد یا نه؛ شاهدی برای هماهنگی عمدی در دست نیست. سه توضیح محتمل را می‌توان کنار هم گذاشت و هر کدام را با شواهدش سنجید.

خوانش اول، بازسازی ساختاری. الجزیره می‌نویسد مأموریت اخلاقی بازسازی و گسترش زیرساخت‌های نظامی-صنعتی است که آمریکا و اسرائیل آن‌ها را به‌شدت هدف گرفته‌اند. اگر این درست باشد، انتصاب نتیجه نیاز عملیاتی است: وزارتی که تولید را اداره می‌کند باید مدیر تولید داشته باشد، و سرپرست موقت نمی‌تواند تصمیم‌های سرمایه‌ای بلندمدت بگیرد. این خوانش با اشاره او به همکاری با بخش خصوصی و فناوری‌های نوظهور هماهنگ است.

خوانش دوم، پیام بازدارندگی. سخنان او درباره «خسارت عظیم» و «خروج امن» نیروهای آمریکایی به‌روشنی خطاب به واشنگتن است. در این خوانش، انتخاب چهره‌ای شناخته‌شده در برنامه موشکی خود بخشی از پیام است: تهران نشان می‌دهد ظرفیت پاسخ را حفظ و حتی به آن اولویت داده است. این خوانش با سخنان سخنگوی وزارت درباره بهبود سلاح‌های تهاجمی سازگار است.

خوانش سوم، مصرف داخلی. در جامعه‌ای که بخشی از رهبران و فرماندهان در ضربه فوریه کشته شده‌اند، تأیید قاطع یک مدیر باسابقه با رأی بالا می‌تواند برای نشان‌دادن تداوم نظام به کار آید. این خوانش را شاهد مستقیمی تأیید نمی‌کند و باید «استنباط» تلقی شود، اما رأی ۲۳۷ موافق از ۲۷۷ نماینده حاضر با آن سازگار است.

بُعد اقتصادی: هزینه جنگ برای بازار انرژی

تحلیلگران اسرائیلی که تایمز اسرائیل از آن‌ها نقل کرده، به اثر اقتصادی جنگ نیز اشاره می‌کنند: قیمت نفت از ۲۸ فوریه ۴۶ درصد بالا رفته و به ۱۰۴ دلار برای هر بشکه رسیده، و بنزین در آمریکا نیز ۴۶ درصد گران‌تر شده و به ۴٫۳۶ دلار برای هر گالن رسیده است. هرمز مسیر حدود ۲۰ درصد نفت جهان است. نظرسنجی پیو، به نقل همان گزارش، نشان می‌دهد ۶۴ درصد آمریکایی‌ها با نحوه اداره عملیات نظامی علیه ایران از سوی ترامپ مخالفند.

این ارقام برای تحلیل ما سه پیام دارد. اول، هزینه تشدید برای دولت آمریکا پیش از ۳ نوامبر سیاسی هم هست، نه صرفاً نظامی. دوم، هرچه بازار نفت ریسک هرمز را بیشتر قیمت‌گذاری کند، اهرم تهران ملموس‌تر می‌شود؛ روایت‌های مربوط به بازگشت جریان نفت خلیج فارس به سطح پیش از جنگ نشان می‌دهد این اهرم قطعی و پایدار نیست. سوم، دو طرف هر دو از «پیروزی» در جنگ دو ماهه می‌گویند، و بنابراین هر دو برای بازسازی توان خود انگیزه دارند. توجه کنید که قیمت‌های نفت در منابع مختلف متفاوت گزارش می‌شود و ما فقط رقم گزارش‌شده در منبع مذکور را می‌آوریم.

در عمل، آنچه از این رأی‌گیری برمی‌آید دو لایه دارد: لایه نخست نمادین و سیاسی است، یعنی همبستگی مجلس پشت یک وزیر امنیتی در زمان جنگ؛ لایه دوم اجرایی است، یعنی توانایی وزارت دفاع برای تأمین مواد، قطعات و منابع مالی در شرایط تحریم و بمباران. لایه اول را رأی نشان می‌دهد، اما لایه دوم را فقط ماه‌ها پس از این در توان تولید می‌توان دید.

چه چیزی می‌تواند تز را باطل کند؟

اگر طی هفته‌های آینده وزیر جدید بیشتر به عملیات و فرماندهی بپردازد تا تولید و زیرساخت، خوانش بازدارندگی صنعتی ضعیف می‌شود. اگر در مقابل، ایران پس از ۳ نوامبر مذاکره غیرمستقیم را تعلیق نکند و پیام‌هایش بر ظرفیت دفاعی بماند، خوانش تدافعی تقویت می‌شود. و اگر آمریکا یا اسرائیل رسماً انتصاب را دلیل تشدید بخوانند، شاهدی برای خوانش «محرک» به دست می‌آید. تا آن زمان، هر نتیجه‌گیری قاطع از این انتصاب پیش از موعد است.

یک نکته روش‌شناختی نیز باید ثبت شود: ما سه منبع انگلیسی‌زبان، یک منبع فارسی‌زبان اروپایی و یک پایگاه پژوهشی را خوانده‌ایم، اما رسانه‌های رسمی ایران را مستقیم نخوانده‌ایم. هر ادعایی درباره نیت تهران، به همین دلیل، باید به‌عنوان تفسیر خوانده شود و نه مدرک. وقتی صورت‌جلسه رسمی یا متن کامل برنامه وزیر منتشر شود، این تحلیل باید با آن‌ها دوباره سنجیده شود.

ضدتحلیل

سه ایراد به تز مرکزی وارد است. نخست، رزومه صنعتی لزوماً یعنی اولویت بازسازی نیست؛ ممکن است دلیل انتخاب سادگی ساختار تصمیم‌گیری و در دسترس بودن گزینه‌ها باشد. دوم، سخنگوی وزارت دفاع صراحتاً از بهبود «سلاح‌های تهاجمی» سخن گفته است، که با خوانش صرفاً بازدارنده نمی‌خواند. سوم، نبود نظر رسمی آمریکا و اسرائیل درباره این انتصاب یعنی خوانش «پیام به واشنگتن» را نمی‌توان با شاهد مستقیم سنجید.

تز اصلاح‌شده: این انتصاب نشانه‌ای قوی از ترجیح تهران برای بازسازی ظرفیت صنعتی-نظامی در دوران بی‌ثباتی است، ولی به‌تنهایی دلیل کافی برای پیش‌بینی آغاز حمله از سوی ایران یا کاهش تمایل به مذاکره نیست.

سناریوها و شاخص‌های رصد

شاخص‌های رصد: (۱) اظهارات رسمی آمریکا و اسرائیل درباره وزیر جدید، (۲) نخستین سخنرانی‌ها و بازدیدهای او از مراکز تولید، (۳) قیمت نفت برنت و تردد هرمز، (۴) انتشار صورت‌جلسه رأی مجلس، (۵) نتیجه انتخابات ۲۷ اکتبر و ۳ نوامبر.

جمع‌بندی

بازارزیابی تز: شواهد موجود از نیت بازسازی پشتیبانی می‌کنند، اما تفسیر «آماده‌سازی برای تهاجم» از آنچه مستندات اجازه می‌دهند فراتر می‌رود. انتخاب اخلاقی را باید پیامی دوگانه خواند: توان ساخت برای بازدارندگی و بقای مسیر مذاکره.

محدودیت‌های تحلیل: صورت‌جلسه رسمی مجلس و متن کامل برنامه او را ندیدیم؛ پایگاه خبری ایران و CNN برای ما قابل دریافت نبود؛ اطلاعات تحریمی را از ایران‌واچ گرفتیم نه از متن اصلی قطعنامه؛ ادعاهای تسنیم، سی‌ان‌ان و کارشناسان اسرائیلی مستقل راستی‌آزمایی نشده‌اند؛ و هیچ داده کمّی مستقل درباره ظرفیت تولید موشک ایران نداشتیم.