نشست استانبول درباره هرمز و عربستان؛ هشت وزیر، یک میز تازه و بدون بیانیه

وزیران خارجه هشت کشور اروپایی و منطقه‌ای روز جمعه ۱ آبان ۱۴۰۵ (۲۳ اکتبر ۲۰۲۶) در استانبول نشستی برگزار کردند که گزارش‌ها آن را قالبی بی‌سابقه می‌نامند. نتیجه ملموس آن دو چیز بود: درخواست خویشتنداری از آمریکا و ایران، و توافق بر دیدارهای منظم. بیانیه مشترک یا مصوبه‌ای در گزارش‌ها نیامده است.

چرا این هشت وزیر یک‌جا نشستند؟

جنگ آمریکا و ایران تا اینجا بیشتر میان خود دو طرف و چند میانجی روایت شده است. در استانبول ترکیب دیگری دیده شد: سه کشور اروپایی که سال‌ها پرونده ایران را دنبال کرده‌اند، ایتالیا، و چهار کشور منطقه که ترکیه و عربستان و پاکستان از آنها امضاکنندگان پیمان دفاعی مکه‌اند. فرانسه گفته هدف، تقویت هماهنگی میان اروپایی‌ها و کشورهای خاورمیانه بوده است. پرسش این تحلیل ساده است: این صف‌بندی تازه چه چیزی را عوض می‌کند، و ایران در آن کجا ایستاده است؟

برای فهم اینکه این میز از کجا آمد، باید به ماه‌های پیش از آن برگشت.

این نشست از چه زمینه‌ای بیرون آمد؟

ترکیه، عربستان و پاکستان در اوت پیمان دفاعی مکه را راه انداختند. ترکیه می‌گوید این پیمان علیه کشوری نیست و به روی دیگران، از جمله مصر، باز است؛ قاهره هنوز تصمیم نگرفته. رئیس‌جمهور مصر روز چهارشنبه گفت کشورش از خاک عربستان دفاع می‌کند اما در هیچ حمله‌ای به یمن شرکت نمی‌کند. هم‌زمان، حملات حوثی‌ها عربستان را به بستن فرودگاه اصلی و به تعویق انداختن یک همایش بزرگ سرمایه‌گذاری کشانده و محاصره دریایی صادرات نفت آن را تهدید کرده است. فرانسه اعلام کرده نیروهایش از پایانه نفتی ینبع در دریای سرخ حفاظت می‌کنند و بریتانیا هم جنگنده به عربستان فرستاده است.

پس پیش از اینکه وزیران بنشینند، عربستان عملاً بخشی از حمایت امنیتی را گرفته بود. پرسش بعدی این بود که روی میز چه گذاشته شد.

بیشتر بخوانید: نشست ریاض؛ توافق مکه وارد مرحله همکاری نظامی شد

روی میز چه بود و هر کس چه گفت؟

دفتر وزیر خارجه بریتانیا پیشاپیش گفته بود گفت‌وگو عمدتاً حول هرمز و وضعیت عربستان خواهد بود و او از راه‌حلی دیپلماتیک حمایت می‌کند که «حقوق و آزادی کامل کشتیرانی» را برگرداند. بریتانیا همچنین می‌خواست هشدار دهد که شیوه‌های ایران در منطقه گسترش می‌یابد؛ از حمله به عربستان تا فشار بر باب‌المندب و کانال سوئز. این‌ها ادعای دولت بریتانیاست، نه یافته‌ای مستقل.

پس از نشست، سخنان سه وزیر گزارش شد:

• فرانسه: وزیر خارجه گفت تشدید تازه میان ایران و آمریکا به همه آسیب می‌زند و قیمت نفت و گاز را بالا می‌برد؛ بنابراین گروه ابتدا از هر دو طرف خویشتنداری می‌خواهد. به گفته او، شرکت‌کنندگان پس از گفت‌وگوهایی «بسیار سازنده» تصمیم گرفتند دیدارها را در فاصله‌های منظم ادامه دهند.
• ایتالیا: وزیر خارجه گفت هدف کاهش تنش برای باز ماندن مسیرهای کشتیرانی است و مسئله را نمی‌شود صرفاً نظامی حل کرد؛ گفت‌وگو لازم است تا هرمز باز شود و ایران رفتار فعلی‌اش را متوقف کند.
• ترکیه: میزبان گفت کشورهای منطقه باید مسئولیت امنیت خود را بپذیرند، قالب این گروه غیررسمی و انعطاف‌پذیر است و ثبات را نمی‌شود وارد کرد.

سخن ایتالیا مهم‌ترین تفاوت لحن را نشان می‌دهد: همه روی بازگشایی هرمز هم‌نظرند، اما اینکه فشار بر ایران چه شکلی داشته باشد هنوز روشن نیست. این ما را به پرسش اصلی می‌رساند.

بیشتر بخوانید: چرا صادرات نفت خام ایران زیر محاصره به صفر رسید، اما جنگ هنوز تمام نمی‌شود؟

این نشست برای ایران چه معنایی دارد؟

دو قرائت ممکن است. قرائت نخست: ترکیه می‌خواهد با میزبانی این گفت‌وگو و تأکید بر «مالکیت منطقه‌ای»، خود را کانال میان اروپا و خلیج فارس کند. قرائت دوم: اروپایی‌ها دنبال ابزاری برای فشار هماهنگ بر تهران، در کنار حمایت از عربستان‌اند. هر دو می‌توانند هم‌زمان درست باشند، اما شواهد فعلی هیچ‌کدام را قطعی نمی‌کند.

قوی‌ترین اعتراض به هر دو این است که توافق بر خویشتنداری و دیدارهای منظم تعهدی نمی‌سازد. اگر نشست بعدی تاریخ و دستور کار مشخص نگیرد، می‌شود آن را هم‌اندیشی دانست. داده‌ای که ارزیابی را تغییر می‌دهد: اعلام زمان نشست بعدی، متن هر بیانیه، و واکنش ایران.

بیشتر بخوانید: پاکستان از ایران خواست حملات حوثی‌ها به عربستان مهار شود

بعد از این چه چیزی را باید دید؟

• اعلام زمان و مکان نشست بعدی.
• واکنش وزارت خارجه ایران.
• تصمیم مصر درباره پیوستن به پیمان مکه.
• گزارش مستقل از وضعیت عبور کشتی‌ها از هرمز.

پس قضیه این است

شفافیت منابع: گزارش بر پایه چهار منبع رسانه‌ای نوشته شده؛ سخنان وزیران و بیانیه دفتر وزیر خارجه بریتانیا را از طریق رسانه‌ها خوانده‌ایم و متن اصلی را ندیده‌ایم. بخش «این نشست برای ایران چه معنایی دارد؟» برآورد رونماست.