۷۰، ۳۷ یا ۱۸ حمله در سیستان‌وبلوچستان؟ بخش بزرگ اختلاف از بازهٔ شمارش می‌آید، نه از واقعیت

چرا سه عدد این‌قدر از هم دورند؟

نخستین کاری که سه عدد را قابل‌مقایسه می‌کند تقسیم‌شان بر طول بازه است. ۷۰ و ۳۷ هر دو از آغاز ژانویه تا ۸ اکتبر را می‌پوشانند، یعنی ۲۸۱ روز. ۱۸ فقط ۱۸ روز را می‌پوشاند، از ۲۳ سپتامبر تا ۱۰ اکتبر، و رسانه‌ای برون‌مرزی که آن را گزارش کرده رخدادها را یک‌به‌یک فهرست نکرده است.

پس ۱۸ کوچک‌ترین عدد نیست؛ پرنرخ‌ترین بازه است. روزی یک حمله، یعنی حدود چهار برابر میانگین سالانهٔ ACLED. حالا پرسش طبیعی این است که اگر هر سه را در همان دو هفتهٔ اخیر بسنجیم چه می‌شود.

بیشتر بخوانید: تنگ‌شدن مرزهای زمینی ایران: چذابه و تفتان تصادف است یا فشار اعلام‌نشده؟

اگر بازه‌ها یکی شوند، اختلاف چقدر می‌ماند؟

ACLED می‌گوید ۱۳ مورد در دو هفتهٔ منتهی به ۸ اکتبر رخ داده است. از فهرست FDD هم می‌شود ۹ رخداد را در ۲۴ سپتامبر تا ۸ اکتبر (۱۵ روز) شمرد. بازهٔ رسانهٔ برون‌مرزی کمی بلندتر است و دو روز بیشتر را می‌پوشاند. بازه‌ها دقیقاً یکی نیستند، اما به‌اندازهٔ کافی نزدیک‌اند که نرخ‌ها قابل‌مقایسه شوند.

در عددهای تیتر، بزرگ‌ترین به کوچک‌ترین ۳٫۹ برابر است (۷۰ به ۱۸). در نرخ روزانهٔ بازهٔ مشترک فقط ۱٫۷ برابر است (۱٫۰ به ۰٫۶). یعنی بخش بزرگ «اختلاف» از مقایسهٔ یک سال با دو هفته آمده است.

یک الگوی دیگر هم دیده می‌شود. در ماه‌های آرام، ACLED تقریباً دو برابر FDD رخداد ثبت کرده است (۵۷ در برابر ۲۸ تا ۲۳ سپتامبر)، اما در دو هفتهٔ اخیر فقط ۱٫۴ برابر (۱۳ در برابر ۹). این یک برداشت رونماست، نه یافتهٔ مستند: احتمالاً رخدادهای کم‌سروصدا بیشتر از فهرست FDD جا می‌مانند و وقتی رخدادها پرسروصدا می‌شوند هر دو مرجع آن‌ها را می‌گیرند.

حالا که عددها قابل‌مقایسه‌اند، می‌شود پرسید خود شدت دقیقاً چند برابر شده است.

شدت دقیقاً چند برابر شده است؟

FDD فهرستش را به‌صورت متن و ماه‌به‌ماه منتشر کرده است. رونما رخدادهای متن را یک‌به‌یک شمرد و در چهار دسته نشاند: ۱۱ مورد ادعاشده توسط جبههٔ مبارزین مردمی، ۱۹ مورد ادعانشده، ۶ عملیات آغازشده به دست نیروهای دولتی و ۱ مورد ادعاشده توسط گروهی جدا. جمع این چهار دسته ۳۷ می‌شود و با عدد خود FDD می‌خواند.

یک ابهام باید گفته شود. FDD برای بازهٔ مارس تا مه خودش ۷ رخداد گفته، اما یک حمله به خودروی سپاه در راسک را «در اواخر آوریل» و بدون تاریخ دقیق آورده است. رونما آن را به همین بازه نسبت داد و رقم ۸ شد؛ برای همین تخصیص ماهانه ممکن است یک واحد جابه‌جا باشد، ولی جمع کل تغییر نمی‌کند.

از ژانویه تا پایان اوت ۲۱ حملهٔ غیردولتی در ۲۴۳ روز ثبت شده است: ۲٫۶ حمله در هر ۳۰ روز. از اول سپتامبر تا ۸ اکتبر ۱۰ حمله در ۳۸ روز: ۷٫۹ در هر ۳۰ روز. این سه برابر شدن است. اگر ۶ عملیات دولتی را هم بشماریم، ضریب ۳٫۹ می‌شود (۲٫۸ در برابر ۱۱٫۱). بیش از نیمی از جهش سپتامبر تا اکتبر، یعنی ۶ حمله از ۱۰ حمله، در هشت روز نخست اکتبر رخ داده است.

تمرکز زمانی چشمگیر است. ۳۸٪ رخدادهای فهرست (۱۴ از ۳۷) در ۱۴٪ روزها (۳۸ از ۲۸۱) افتاده‌اند و ۲۲٪ آن‌ها (۸ از ۳۷) در ۳٪ زمان، یعنی همین هشت روز. در ACLED هم همین است: ۱۳ مورد از ۷۰ (۱۹٪) در ۱۴ روز (۵٪ زمان). نرخ دو هفتهٔ اخیر ACLED ۴٫۳ برابر نرخ ۲۶۷ روز پیش از آن است و برای فهرست FDD، با همان برش، ۵٫۷ برابر. به همین دلیل می‌گوییم ضریب جهش، بسته به نقطهٔ برش و مجموعهٔ داده، حدود ۳ تا ۶ است. جهت را همهٔ مراجع یکسان نشان می‌دهند و فقط اندازه‌اش به روش وابسته است.

اما شمار رخدادها نیمی از تصویر است. باید پرسید هر حمله چقدر کشنده بوده است.

حمله‌ها کشنده‌تر هم شده‌اند؟

رونما تلفات امنیتی‌ای را که متن FDD برای هر حملهٔ غیردولتی نام می‌برد جمع زد. رخدادهایی که عدد تلفات‌شان در متن نیامده صفر حساب شده‌اند؛ پس این اعداد کف‌اند، نه سقف. زخمی‌ها شمرده نشده‌اند.

دو مورد تأییدنشده این‌هاست: حملهٔ ۲ اکتبر به خودروی یک یگان وابسته به سپاه در رودماهی با ۵ کشته که فقط ادعای خود ائتلاف است، و حمله‌ای نزدیک پل جاکیگور در راسک در ۵ اکتبر با ۳ کشتهٔ «گزارش‌شده» از سوی یک مرکز تحلیلی. اگر هر دو را کنار بگذاریم باز هم ۹ کشته در ۸ حمله می‌ماند.

نتیجه: در ۳۸ روز اخیر به اندازهٔ ۲۴۳ روز پیش از آن تلفات گزارش شده است. نرخ تلفات ۳٫۴ تا ۶٫۴ برابر شده، یعنی دست‌کم به‌اندازهٔ شمار حمله‌ها (۳ برابر) و در برآورد بالا بسیار بیشتر. به‌ازای هر حمله هم حدود ۴۰٪ تا دو برابر کشنده‌تر شده‌ایم. این برآورد به دو عدد تأییدنشده وابسته است و باید با احتیاط خوانده شود.

ادعاهای دو طرف دربارهٔ تلفات هم یکی نیست. در درگیری ۱۲ سپتامبر در سراوان، گزارش‌های منتسب به سپاه از ۳ کشتهٔ خودی گفتند و ائتلاف از ۹ کشته و ۲۱ زخمی، یعنی سه برابر. در یورش ۱ اکتبر به محلی به نام Manzelab، ائتلاف ۴ کشتهٔ خودی گفت و سپاه ۶، یعنی این بار عدد سپاه بزرگ‌تر بود. هیچ‌کدام از این ارقام مستقل تأیید نشده است.

تلفات و شمار حمله‌ها کنار هم خوب می‌خوانند. اما وقتی بپرسیم پشت این حمله‌ها کدام گروه است، فهرست‌ها زود ساکت می‌شوند.

چرا نمی‌شود گفت کدام گروه فعال‌تر شده؟

از ۳۱ حملهٔ غیردولتی فهرست، تنها ۱۱ مورد را جبههٔ مبارزین مردمی پذیرفته است. اما همین سهم در طول سال ثابت نبوده است:

در ماه‌های جنگ تقریباً هیچ حمله‌ای ادعا نشد و در اکتبر دوباره تقریباً همه ادعا شدند. دو توضیح ممکن است: گروه‌ها رفتار تبلیغاتی‌شان را عوض کرده‌اند، یا حمله‌های ادعانشده را گروه‌های دیگر یا افراد محلی انجام داده‌اند. فهرست‌ها میان این دو فرق نمی‌گذارند. برداشت رونما این است که شمردن حمله‌های «هر گروه» در این فهرست‌ها بیشتر رفتار اعلامی گروه را می‌سنجد تا رفتار نظامی‌اش.

یک نکتهٔ تعریفی هم دارد. «رخداد» در فهرست FDD همیشه حملهٔ کشنده نیست: ۲ مورد از ۳۱ مورد بی‌تلفات‌اند، یکی ایست‌وبازرسی بدون خشونت در ۳۱ ژانویه و دیگری بمب کنار جادهٔ زاهدان–خاش در ۲۶ ژوئیه که فقط به جاده آسیب زد. عدد ۳۷ و عدد ۷۰ هر دو شامل چنین مواردی می‌شوند.

اگر ادعا ملاک خوبی نیست، هدف‌ها را می‌شود مستقل از ادعا شمرد.

هدف‌ها چه کسانی‌اند و تأسیسات ثابت بیشتر هدف شده‌اند؟

از ۳۱ حملهٔ غیردولتی، ۱۹ مورد (۶۱٪) پلیس را هدف گرفته، ۵ مورد (۱۶٪) سپاه و بسیج، از جمله یک یگان وابسته به نیروی قدس، و ۷ مورد (۲۳٪) هدف‌های دیگر داشته‌اند: ارتش، مرزبانی، یک مقام قضایی، جاده و ایست‌وبازرسی و چند هدف نامشخص. این طبقه‌بندی خوانش رونما از متن است و چند مورد مرزی‌اند.

ACLED می‌نویسد حمله به تأسیسات ثابت بیشتر شده است. فهرست FDD این را فقط در حد یک نمونهٔ کوچک تأیید می‌کند. دو حمله که به یک نقطهٔ ثابت گره خورده‌اند، کشته‌شدن یک افسر نزدیک ایست‌وبازرسی احمدآباد در ۳۰ سپتامبر و یورش به ستاد پلیس گلشن در ۷ اکتبر، هر دو در ۹ روز آخر بازه افتاده‌اند، و در ۲۹ حملهٔ پیش از آن نمونهٔ روشن مشابهی نیست. با دو مورد نمی‌شود از «روند» حرف زد، اما جهت با گفتهٔ ACLED یکی است.

بیشتر بخوانید: پلیس ایران از کشف ۱۲۲ قبضه سلاح در مرز سیستان‌وبلوچستان خبر داد؛ یک کشته و سه بازداشت

با این حساب‌ها می‌شود جدا کرد چه چیزی ثابت است و چه چیزی نه.

چه چیزی مستند است و چه چیزی نه؟

برای اینکه ببینیم جهش پایدار است یا موقتی، چند نشانهٔ سنجش‌پذیر وجود دارد:

• اگر نرخ روزانه دوباره زیر ۰٫۳ برگردد (حدود نصف میانگین ACLED)، جهش موقتی بوده است.
• اگر در هفته‌های آینده نمونه‌های حمله به نقطهٔ ثابت از ۲ به ۵ یا بیشتر برسد، حرف ACLED دربارهٔ تأسیسات ثابت قوی‌تر می‌شود.
• اگر سهم حمله‌های ادعاشده بالا بماند، رفتار اعلامی تغییر کرده و باید با احتیاط بیشتری حمله‌های ادعانشدهٔ گذشته را به گروه‌ها نسبت داد.
• اگر ACLED یا FDD تعریف رخداد و روش‌شان را منتشر کنند، می‌شود دلیل فاصلهٔ ۷۰ و ۳۷ را دقیق گفت.

بیشتر بخوانید: سپاه از دکترین «تهاجمی» می‌گوید؛ بازدارندگی تازه است یا آماده‌سازی برای دور بعدی جنگ؟

بیشتر بخوانید: پاکستان چرا مرز تجاری با ایران را بست؟ تفتان، گبد و آزمون میانجی‌گری اسلام‌آباد

شاید برای شما هم سوال باشد: