محاصره از دریا به مرز رسید؟ بسته‌شدن گذرگاههای زمینی ایران
پاکستان و عراق گذرگاههای مرزی با ایران را بستند یا محدود کردند. بررسی می‌کنیم این بن‌بست تجاری چقدر مستند است و چه چیزی هنوز معلوم نیست.
بسته‌شدن هم‌زمان گذرگاههای پاکستان و عراق در یک هفته، حتی اگر دلیل رسمی هر کدام امنیتی باشد، مسیرهای جایگزین ایران برای تجارت را به‌طور عملی کم کرده است؛ اما شواهد علنی هنوز نمی‌گذارند آن را «سیاست هماهنگ آمریکایی» بنامیم. این تز با بازگشایی پایدار گذرگاه‌ها در چند هفته آینده رد می‌شود.
مرز ایران و پاکستان، به طول حدود ۹۰۰ کیلومتر؛ عکس آرشیوی. عکس: ناصر احمد / رویترز
طی هفته گذشته دو همسایه ایران، پاکستان و عراق، تجارت زمینی با تهران را یا متوقف کردند یا بخشی از آن را بستند؛ آن هم در حالی که به گفته مقام‌های ایرانی مسیرهای جنوبی دریایی پیشتر زیر فشار محاصره آمریکا بسته شده‌اند. پرسش این تحلیل ساده است: آیا محاصره از دریا به مرزهای زمینی رسیده، یا این بسته‌شدن‌ها هنوز بیشتر گره‌های موقت امنیتی‌اند؟ شواهد موجود از هر دو خوانش پشتیبانی می‌کند، اما هیچ‌کدام را قطعی نمی‌کند.
در این تحلیل اقتصادی می‌خوانید
در یک نگاه
- ۱۶ اکتبر ۲۰۲۶: فرمانده فرماندهی مرکزی آمریکا گفت محاصره دریایی مانع صادرات نفت ایران به ارزش ۲۵ میلیارد دلار شده و ۳۵۰ میلیون دلار رمزارز ایرانی نیز مسدود شده است (ادعای مقام آمریکایی).
- ۱۷ اکتبر: تجارت پاکستان با ایران از دو گذرگاه تفتان و گبد–ریمدان متوقف شد؛ اتاق بازرگانی کویته از حدود ۲۰۰۰ کامیون گرفتار در دو سوی مرز خبر داد.
- ۲۱ اکتبر، ساعت ۶ صبح: عراق گذرگاه الشیب را «تا اطلاع ثانوی» به روی مسافر و کالا بست؛ به گفته یک مقام عراقی، حجم تجارت دوجانبه سال گذشته بیش از ۱۰ میلیارد دلار بوده است.
- مقام‌های هر سه دولت، بسته‌شدن‌ها را فنی یا امنیتی توصیف کردهاند؛ دو منبع سیاسی عراقی به یک گزارش گفته‌اند آمریکا از همسایگان ایران بسته‌شدن بیشتر گذرگاه‌ها را خواسته است. هیچ مقام آمریکایی این را علنی تأیید نکرده است.
ماجرا از کجا آغاز شد؟
برای فهم این بحران باید ترتیب رویدادها روشن باشد. جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران از ۲۸ فوریه آغاز شد و از آن پس محاصره دریایی و فشار مالی به‌تدریج تشدید شد. تایم‌لاین زیر فقط رویدادهایی را آورده که تاریخ آن‌ها در گزارش‌های مستقل آمده است؛ رابطه زمانی میان آن‌ها به معنای رابطه علّی نیست.
- ۲۸ فوریه ۲۰۲۶آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران.
- اوایل اوت ۲۰۲۶در نشست کمیته مشترک تجاری ایران و پاکستان در اسلام‌آباد، دو طرف توافق کردند گذرگاه‌ها شبانه‌روزی باز بمانند.
- ۲۴ اوتوزیر خزانه‌داری آمریکا از «عملیات طرد اقتصادی» رونمایی کرد.
- ۱۲ سپتامبرعراق گذرگاه شلمچه را پس از حملات پهپادی به عربستان «احتیاطی» بست.
- ۱۶ اکتبرفرمانده فرماندهی مرکزی آمریکا از جلوگیری از صادرات ۲۵ میلیارد دلار نفت و مسدودسازی ۳۵۰ میلیون دلار رمزارز گفت؛ همان روز وزارت بازرگانی پاکستان بخشنامه پیشین مجوز تجارت با ایران را لغو کرد.
- ۱۷ اکتبرتوقف تجارت پاکستان در تفتان و گبد–ریمدان علنی شد.
- ۲۱ اکتبرعراق گذرگاه الشیب در استان میسان را بست.
پس از این ردیف رویدادها، این پرسش پیش می‌آید که هر طرف خودش چه توضیحی می‌دهد.
هر طرف چه می‌گوید؟
روایت رسمی همه طرف‌ها یک نقطه مشترک دارد: هیچ‌کس نمی‌گوید این بسته‌شدن‌ها تحریم است. مقام‌های محلی بلوچستان از «مدیریت مرز»، مبارزه با قاچاق و نگرانی امنیتی گفته‌اند و گفته‌اند مرز «به‌زودی» باز می‌شود. سخنگوی وزارت خارجه ایران آن را «مشکلات فنی» و «اقدام احتیاطی» توصیف کرده است. در عراق، یک مقام دولتی دستور مستقیم نخست‌وزیر برای «بازنگری ترتیبات امنیتی» را دلیل دانسته و مقام مرزی از نصب تجهیزات کشف قاچاق گفته است.
در برابر این روایت، دو منبع سیاسی عراقی به یک گزارش خبری گفته‌اند واشنگتن از بغداد خواسته همه گذرگاه‌ها جز یکی در محدوده فدرال و یکی در اقلیم کردستان را ببندد، و یکی از آن‌ها گفته وزارت خزانه‌داری آمریکا این موضوع را ماه گذشته در نیویورک با نخست‌وزیر عراق مطرح کرده است. این یک ادعای دو منبع ناشناس است، نه سند.
| بازیگر | روایت علنی | سطح اطمینان به روایت |
|---|---|---|
| مقام‌های بلوچستان و پاکستان | اقدام موقت برای امنیت و جلوگیری از قاچاق | متوسط؛ تاریخ بخشنامه تأیید شده، دلیل واقعی نه |
| دولت عراق | بازنگری امنیتی و نصب تجهیزات | متوسط؛ بسته‌شدن تأیید شده، دلیل مستقل نه |
| وزارت خارجه و کشور ایران | مشکل فنی؛ عراق اطلاع قبلی نداده است | متوسط |
| دو منبع سیاسی عراقی | فشار آمریکا برای بستن گذرگاه‌ها | پایین؛ دو منبع ناشناس، بدون تأیید علنی |
| فرماندهی مرکزی آمریکا | محاصره مانع صادرات ۲۵ میلیارد دلاری شده | پایین تا متوسط؛ ادعای یک طرف درگیر |
این جدول نشان می‌دهد چرا نمی‌توان به‌سادگی یک علت واحد نوشت. پرسش بعدی اندازه ماجراست.
این مسیرها چقدر وزن دارند؟
رئیسجمهور ایران، به نقل از گزارشها، گفته محاصره دریایی تجارت از مسیرهای جنوبی را که ۷۵ تا ۸۰ درصد تجارت کشور بود متوقف کرده است. اگر این رقم درست باشد، مرزهای زمینی دیگر مسیر مکمل نیستند؛ تنها مسیر باقی‌مانده‌اند. ارقام در دسترس برای هر مرز اندازه نسبی را نشان می‌دهند، هرچند بازه‌ها و منابعشان یکسان نیست:
| مسیر | رقم گزارششده | دوره / منبع رقم |
|---|---|---|
| پاکستان | حدود ۲٫۸ میلیارد دلار تجارت رسمی؛ ۶۸۴ میلیون دلار صادرات پاکستان | ۲۰۲۳–۲۴؛ اتاق‌های بازرگانی پاکستان |
| پاکستان (گاز مایع) | بیش از ۴۰۰۰ تن در روز از گبد–ریمدان | گزارشها؛ تاریخ دقیق مشخص نیست |
| عراق | بیش از ۱۰ میلیارد دلار تجارت دوجانبه | سال گذشته؛ مقام عراقی |
| ترکیه | ۲۳ تا ۳۰ میلیارد دلار برآورد؛ ظرفیت ۱۰۰۰ کامیون در روز اما عبور ۲۰۰ تا ۳۰۰ | برآورد؛ رسانه‌های ایرانی، تأییدنشده |
دو هشدار دارد. اول، تعداد گذرگاههای رسمی عراق و ایران در دو گزارش متفاوت است: یکی «دست‌کم هشت» و دیگری «۱۳» می‌نویسد؛ رونما تا روشن‌شدن این اختلاف عددی قطعی نمی‌آورد. دوم، بخش بزرگی از تجارت واقعی مرزی در آمار رسمی نیست، پس این جمع‌ها کف‌اند نه سقف. نتیجه‌ای که می‌توان گرفت (استنباط رونما) این است که عراق و ترکیه از پاکستان بسیار مهم‌ترند؛ پس بسته‌شدن الشیب اگر به گذرگاههای دیگر عراق هم برسد، اثرش بسیار بیشتر از بحران تفتان خواهد بود.
اثر این ارقام روی خانوار فعلاً مستند نیست. گزارشها فقط از توقف کامیون‌های حامل گاز مایع، برنج و میوه در پاکستان و پیش‌بینی گرانی مواد غذایی و مصالح ساختمانی در جنوب عراق می‌گویند؛ قیمتی در بازار ایران اندازه‌گیری و منتشر نشده است.
قوی‌ترین اعتراض به این خوانش چیست؟
ضدتحلیل جدی است. اول، پاکستان با خشونت واقعی در بلوچستان روبه‌رو است: شمار نیروهای امنیتی کشته‌شده در آن استان در ژوئیه از شش به ۶۲ رسید و در سپتامبر بیشترین حمله ماهانه ۱۲ سال اخیر ثبت شد. در خاک ایران هم یک مقام ارشد پلیس در زاهدان کشته شد. این‌ها دلیل امنیتی مستقل می‌دهد. دوم، عراق پیشتر در سپتامبر هم یک گذرگاه را به دلایل احتیاطی بسته بود، و بسته‌شدن موقت مرز در زمان جنگ منطقه‌ای عادی است. سوم، سخنگوی وزارت کشور ایران می‌گوید برخی اختلال‌ها «حتی بدون جنگ و تحریم» رخ می‌دهد.
در برابر این‌ها، شواهد موافق هم هست: هم‌زمانی دو بسته‌شدن در یک هفته، ادعای آمریکا درباره «فشار حداکثری مالی»، ادعای دو منبع عراقی و گزارش‌هایی از کندی عبور در مرز ترکیه. اما هم‌زمانی رابطه علّی نیست، و منبع آمریکایی هنوز علنی ننوشته که از همسایگان چنین چیزی خواسته است. تز اصلاح‌شده رونما به همین دلیل محتاطانه است: محاصره، به‌طور عملی، گزینه‌های ایران را کم کرده؛ اما اینکه بستن مرزها بخشی از یک راهبرد هماهنگ است، فرضیه است.
با این سنجش، باید دید اوضاع از اینجا به کدام سو می‌رود.
از اینجا چه مسیرهایی ممکن است؟
سه مسیر را بدون هیچ احتمال عددی می‌توان طراحی کرد؛ هر کدام نشانه تأیید و مانع خودش را دارد.
سناریوی اول: بسته‌شدن‌ها موقت می‌ماند
نشانه تأیید: بازگشایی رسمی تفتان و گبد–ریمدان با اعلام دولت‌ها و عبور کامیون‌های تجاری، نه فقط تانکر گاز و میوه. مانع: ادامه خشونت در بلوچستان و در مرز.
سناریوی دوم: بسته‌شدن‌ها گسترده‌تر می‌شود
نشانه تأیید: بسته‌شدن شلمچه، زرباطیه یا مندلی، که یک مقام عراقی خودش «تدریجی» بودن آن را محتمل دانسته است. مانع: مخالفت بلوک‌های نزدیک به ایران در ائتلاف حاکم عراق و وابستگی بازار جنوب عراق به کالای ایرانی.
سناریوی سوم: ایران مسیرها را با ترکیه و آسیای مرکزی جبران می‌کند
نشانه تأیید: افزایش ثبت‌شده عبور کامیون در رازی–کاپی‌کوی و شبانه‌روزی‌شدن واقعی مرز. مانع: گزارش‌های تأییدنشده از ۲۰ روز تأخیر و عبور تنها ۲۰۰ تا ۳۰۰ کامیون از ظرفیت ۱۰۰۰.
جمع‌بندی رونما
پاسخ به پرسش مرکزی: محاصره هنوز رسماً به مرز زمینی نرسیده، اما دو همسایه مهم در یک هفته مسیرها را بسته‌اند و این، صرف‌نظر از دلیل، گزینه‌های ایران را کم می‌کند.
آنچه می‌دانیم: پاکستان از ۱۷ اکتبر و عراق از ۲۱ اکتبر تجارت زمینی با ایران را از گذرگاههای مشخص متوقف کردهاند؛ فرماندهی مرکزی آمریکا ادعا کرده محاصره صادرات ۲۵ میلیارد دلاری را مسدود کرده است.
آنچه نمی‌دانیم: دلیل واقعی بسته‌شدن‌ها، مدت آن‌ها، حجم واقعی تجارت زمینی پیش و پس از بسته‌شدن و اینکه آمریکا علنی چنین درخواستی کرده یا نه.
بعدش چه؟ (برآورد رونما): محتمل‌ترین مسیر بر پایه شواهد فعلی، ادامه بسته‌شدن‌های موقت و جزئی است، چون هر دو دولت آن را موقت و فنی خوانده‌اند و هیچ‌کدام تحریم رسمی اعلام نکرده است؛ اما اگر گذرگاههای بیشتری در عراق بسته شود، این برآورد باید بازنگری شود.
شاخص‌های رصد: بازگشایی تفتان و گبد؛ وضعیت شلمچه، زرباطیه و مندلی؛ آمار عبور کامیون در رازی–کاپی‌کوی؛ هر اظهارنظر علنی وزارت خزانه‌داری آمریکا درباره درخواست از همسایگان.
شاید برای شما هم سوال باشد:
آیا پاکستان رسماً تجارت با ایران را قطع کرده است؟
آمریکا از عراق خواسته گذرگاههای ایران را ببندد؟
سهم مرزهای زمینی از تجارت ایران چقدر است؟
کدام مرز برای ایران مهمتر است؟
نام و پیوند منابع این تحلیل در جعبه «منابع و راستی‌آزمایی» پایین صفحه آمده است.
شفافیت منابع: ۷ منبع، همگی دست‌دوم (گزارش‌هایی که اظهارات رسمی مقام‌ها را نقل می‌کنند). سند اولیه (متن بخشنامه پاکستان، بیانیه کامل فرماندهی مرکزی) مستقیماً خوانده نشد؛ داده رسمی گمرک تأییدنشده است.
سوالات متداول
آیا پاکستان رسماً تجارت با ایران را قطع کرده است؟
بخشنامه وزارت بازرگانی پاکستان که مجوز تجارت با ایران را داده بود، ۱۶ اکتبر لغو شد و توقف در تفتان و گبد–ریمدان ۱۷ اکتبر علنی شد. مقام‌های محلی آن را موقت و مرتبط با امنیت و قاچاق خوانده‌اند. دولت فدرال تا زمان تحقیق این متن موضع علنی نداده بود.
آمریکا از عراق خواسته گذرگاههای ایران را ببندد؟
دو منبع سیاسی عراقی به یک گزارش خبری چنین ادعایی کردهاند، اما نامشان فاش نشده و واشنگتن آن را علنی تأیید نکرده است. دولت عراق دلیل رسمی را بازنگری امنیتی و نصب تجهیزات کشف قاچاق اعلام کرده است. بنابراین این مورد فعلاً ادعاست، نه واقعیت تأییدشده.
سهم مرزهای زمینی از تجارت ایران چقدر است؟
رقم مستقل و رسمی بهروز در دست نیست. رئیسجمهور ایران، به نقل از گزارشها، گفته مسیرهای جنوبی دریایی ۷۵ تا ۸۰ درصد تجارت بودهاند که محاصره متوقفشان کرده است. این یعنی سهم زمینی طبیعتاً حداکثر ۲۰ تا ۲۵ درصد بوده؛ اما این استنباط رونما از اظهار یک مقام است.
کدام مرز برای ایران مهمتر است؟
بر پایه ارقام گزارششده، تجارت با ترکیه (۲۳ تا ۳۰ میلیارد دلار برآورد) و عراق (بیش از ۱۰ میلیارد دلار) بسیار بزرگتر از پاکستان (حدود ۲٫۸ میلیارد دلار) است. اما ارقام ترکیه برآورد و تأییدنشدهاند و ارقام هر کشور سال و روش جمعآوری یکسان ندارند.
منابع
- خبرگزاری Associated Press (AP)
- منبع رسمی U.S. Department of the Treasury
- منبع تکمیلی الجزیره — Pakistan suspends Iran border trade, amid violence on both sides — ۱۹ اکتبر ۲۰۲۶
- منبع تکمیلی Dawn — Pakistan suspends Iran trade corridors over 'security, smuggling concerns' — ۱۸ اکتبر ۲۰۲۶
- منبع تکمیلی The National — Iraq closes major border crossing with Iran over 'security arrangements' — ۲۱ اکتبر ۲۰۲۶
- منبع تکمیلی شرقالاوسط (انگلیسی) — Report: Baghdad Closes Border Crossing with Iran Under US Pressure — ۲۱ اکتبر ۲۰۲۶
- منبع تکمیلی تایمز اسرائیل (به نقل از AP) — CENTCOM chief: US has blocked Iran from exporting $25b worth of oil — ۱۶ اکتبر ۲۰۲۶
- منبع تکمیلی ایران اینترنشنال — Iran is running out of economic escape routes (فقط برای کشف سوژه و ادعاهای منتسب به منبع؛ ارقام ترکیه و گفتههای مقام‌ها تأییدنشده) — ۲۳ اکتبر ۲۰۲۶
- منبع تکمیلی الجزیره — Iran says seven ships hit in Hormuz Strait, warns US of wider response — ۲۲ اکتبر ۲۰۲۶
اعتبارسنجی
پیوند تأیید همین خبرمطالب مرتبط
بازارها · ۱۱ آبان ۱۴۰۵دلار آزاد دوشنبه به ۲۷۲٫۹ هزار تومان رسید و سکه امامی ۲۶۳ میلیون شد
اقتصاد · ۱۱ آبان ۱۴۰۵وزیر راه: درخواست واریز یکجای ۵۰۰ میلیون تا یک میلیارد تومان از متقاضیان نهضت ملی مسکن شدنی نیست
انرژی · ۱۱ آبان ۱۴۰۵