توافق ایران و ترکیه برای پذیرش ۲۴ساعته کامیون‌ها در مرز رازی–کاپی‌کوی

گمرک‌های رازی ایران و کاپی‌کوی ترکیه توافق کرده‌اند پذیرش کامیون‌های حامل بار وارداتی به‌صورت ۲۴ ساعته و در همه روزهای هفته انجام شود. در بخش صادرات نیز بنا بر اعلام گمرک جمهوری اسلامی ایران، محدودیت تعدادی برای کامیون‌هایی که وارد گذرگاه مرزی می‌شوند در نظر گرفته نخواهد شد.

این تصمیم در نشست مسئولان دو گمرک مرزی گرفته شده و هدف اعلامی آن حفظ جریان پیوسته‌تر صادرات، واردات و ترانزیت است. توافق همچنین می‌گوید به‌جز کالاهای ممنوعه، محدودیت کلی برای نوع کالا اعمال نشود و مواد غذایی اساسی و مواد اولیه تولید در پذیرش اولویت داشته باشند.

توافق دقیقاً چه چیزی را تغییر می‌دهد؟

سه بخش تصمیم اهمیت اقتصادی مستقیم دارد. نخست، پذیرش بارهای وارداتی قرار است از محدودیت ساعت و روز خارج شود. دوم، برای شمار کامیون‌های صادراتیِ ورودی به گذرگاه سقف تعدادی اعلام نشده است. سوم، دامنه کالاهای قابل پذیرش گسترده می‌ماند، اما کالاهای ممنوعه همچنان مستثنا هستند و اقلام اساسی و نهاده‌های تولید در اولویت قرار می‌گیرند.

اینها قواعد پذیرش در گذرگاه هستند، نه حذف تشریفات گمرکی. کنترل اسناد حمل، مجوزهای بهداشتی و قرنطینه‌ای، مقررات امنیتی، بازرسی کالا و ممنوعیت‌های قانونی پابرجا می‌مانند. بنابراین «بدون محدودیت» در این خبر نباید به معنای عبور خودکار هر کالا یا ظرفیت نامحدود فیزیکی مرز خوانده شود.

خبر فعلی نتیجه یک نشست عملیاتی میان دو گمرک مرزی است و نه یک پیمان جامع تجاری میان دولت‌های ایران و ترکیه. در متن منتشرشده، تاریخ آغاز عملیاتی‌شدن کامل توافق، ظرفیت روزانه هدف، تعداد خطوط پذیرش یا زمان استاندارد ترخیص اعلام نشده است. همین داده‌ها مشخص می‌کنند تصمیم روی کاغذ تا چه اندازه به کاهش صف و توقف کامیون‌ها تبدیل می‌شود.

چرا فعالیت ۲۴ساعته برای تجارت مهم است؟

توقف در مرز برای شرکت حمل‌ونقل و صاحب کالا هزینه ایجاد می‌کند: کامیون و راننده دیرتر به چرخه بعدی بازمی‌گردند، هزینه توقف و انبارداری بالا می‌رود و زمان رسیدن مواد اولیه یا کالای فاسدشدنی نامطمئن‌تر می‌شود. افزایش پنجره پذیرش، اگر با نیروی انسانی، سامانه، محوطه و بازرسی کافی همراه باشد، می‌تواند صف را در طول شبانه‌روز پخش کند و نوسان زمان تحویل را کاهش دهد.

اثر برای همه محموله‌ها یکسان نیست. مواد غذایی و نهاده‌های تولید از معطلی بیشتر زیان می‌بینند و در متن توافق نیز برای آنها اولویت ذکر شده است. در مقابل، کالایی که نیازمند آزمایش تخصصی، مجوز جداگانه یا بازرسی چند دستگاه باشد ممکن است با وجود بازبودن دروازه، همچنان در مرحله ترخیص منتظر بماند.

برای صادرکنندگان شمال‌غرب ایران، گسترش ساعت پذیرش می‌تواند برنامه‌ریزی ناوگان را انعطاف‌پذیرتر کند. برای واردکنندگان نیز عبور پیوسته‌تر مواد اولیه می‌تواند ریسک توقف خط تولید را کاهش دهد. اما صرف افزایش ساعات کاری لزوماً کرایه حمل یا قیمت نهایی کالا را پایین نمی‌آورد؛ هزینه سوخت، بیمه، مسیر، نرخ ارز، ظرفیت ناوگان و مقررات دو کشور همچنان تعیین‌کننده‌اند.

جایگاه مرز رازی در تجارت ایران

مرز رازی–کاپی‌کوی در آذربایجان غربی و استان وان قرار دارد و مسیر جاده‌ای و ریلی میان ایران و ترکیه را به هم متصل می‌کند. وزیر تجارت ترکیه در بازدید فروردین ۱۴۰۵ از کاپی‌کوی این گذرگاه را یکی از مسیرهای مهم کشورش به سوی آسیا و شرق توصیف کرده و گفته بود تأسیسات آن نوسازی شده و طرح‌های توسعه‌ای ادامه دارد.

فعالیت این مرز در ماه‌های اخیر رشد کرده است. رونما پیش‌تر در گزارش عملکرد گمرک رازی، به نقل از مدیر این گمرک، از صادرات ۶۴۰ هزار تن کالا به ارزش ۳۷۶ میلیون دلار و ترانزیت ۲۳۲ هزار تن کالا به ارزش ۲۴۳ میلیون دلار خبر داده بود. در همان گزارش تأکید شد که دوره زمانی همه ارقام منتشرشده یکسان و کاملاً روشن نیست؛ بنابراین این اعداد برای نشان‌دادن مقیاس فعالیت مفیدند، اما نباید مبنای محاسبه دقیق اثر توافق تازه قرار گیرند.

داده‌های قبلی نشان می‌دادند وزن ترانزیت نسبت به دوره مشابه ۲۳۰ درصد و ارزش آن ۱۲۵ درصد افزایش یافته است. این رشد ضرورت مدیریت ظرفیت مرزی را بیشتر می‌کند، اما هنوز نمی‌گوید چند ساعت از توقف هر کامیون با تصمیم تازه کم خواهد شد. برای پاسخ به این پرسش باید آمار قبل و بعد از اجرا منتشر شود.

چه چیزهایی هنوز روشن نیست؟

در زمان انتشار این خبر، اطلاعیه مستقیمی از وزارت تجارت ترکیه درباره همین نشست در دسترس نبود و جزئیات تصمیم از اعلام گمرک ایران، بازتاب‌یافته در خبرگزاری مهر، به دست آمده است. نبود اطلاعیه طرف ترکیه به معنای رد توافق نیست، اما دامنه و زمان اجرای آن باید در عمل و از سوی هر دو گمرک تأیید شود.

همچنین عبارت «بدون محدودیت تعدادی» به ظرفیت نامحدود جاده، پارکینگ یا بازرسی تبدیل نمی‌شود. اگر تعداد کامیون‌ها از توان محوطه، مأموران یا سامانه‌های الکترونیکی بیشتر باشد، صف می‌تواند فقط از پشت دروازه به داخل محوطه منتقل شود. اجرای مؤثر به شیفت کامل کارکنان، هماهنگی دو طرف، دسترسی سامانه‌ها در شب و پاسخ‌گویی دستگاه‌های صادرکننده مجوز وابسته است.

چه شاخص‌هایی باید دنبال شود؟

• تاریخ آغاز اجرای ۲۴ساعته در هر دو سوی مرز و تعداد شیفت‌های فعال؛
• میانگین زمان انتظار و ترخیص کامیون پیش و پس از توافق؛
• تعداد کامیون‌های صادراتی، وارداتی و ترانزیتی عبوری در هر شبانه‌روز؛
• تعداد خطوط فعال، ظرفیت پارکینگ و میزان توقف سامانه‌های گمرکی؛
• سهم مواد غذایی اساسی و مواد اولیه تولید از پذیرش اولویت‌دار؛
• اطلاعیه رسمی یا داده اجرایی طرف ترکیه درباره کاپی‌کوی.

اگر این شاخص‌ها کاهش زمان انتظار و افزایش عبور واقعی را نشان دهند، توافق می‌تواند هزینه خواب ناوگان و عدم‌قطعیت زنجیره تأمین را کم کند. تا آن زمان، خبر قطعی این است که دو گمرک بر پذیرش شبانه‌روزی و حذف محدودیت تعدادی کامیون‌های صادراتی توافق کرده‌اند؛ نتیجه اقتصادی نهایی هنوز نیازمند داده اجرایی است.