پزشکیان اعتراضات دی را «آسیب اجتماعی» می‌خواند؛ این تشخیص با روایت «دشمن» و «اغتشاش» چگونه جمع می‌شود؟

مسعود پزشکیان روز یکشنبه ۳ آبان ۱۴۰۵ در نشست شورای عالی سلامت و امنیت غذایی گفت تنش‌های دی‌ماه بیشتر از «آسیب‌های اجتماعی» برآمد. این تشخیص با روایت رسمی «دشمن» و «اغتشاش» که خود او نیز بارها تکرار کرده، فاصله دارد. پرسش این است که آیا این جمله تغییر سیاست است یا تکرار یک تشخیص بی‌پیامد، در شرایطی که شکاف ارقام کشته‌ها و فشار معیشتی هنوز پابرجاست.

مقدمه: یک جمله، دو روایت

رئیس‌جمهور ایران در نشستی که موضوعش سلامت و امنیت غذایی بود، به رخدادی برگشت که ده ماه است سایه‌اش بر سیاست داخلی سنگینی می‌کند. به نقل از گزارشی که سخنان او را بازتاب داده، پزشکیان گفت: «اگر مردم به ما اعتماد کنند و بدانند که می‌خواهیم کمکشان کنیم و مشکلاتشان را حل کنیم، قطعاً با ما همکاری خواهند کرد.» این نقل‌قول از روایت انگلیسی سخنان او به فارسی برگردانده شده و متن کامل فارسی آن در این تحلیل خوانده نشده است.

پرسش اصلی این تحلیل ساده است: وقتی رئیس قوه مجریه علت اعتراض‌ها را «آسیب اجتماعی» می‌نامد، این گزاره با روایتی که همان اعتراض‌ها را کار «دشمن»، «تروریست» یا «اغتشاشگر» معرفی کرده چگونه کنار می‌آید؟ و مهم‌تر، آیا از این تشخیص سیاستی بیرون آمده که بتوان آن را سنجید؟ پاسخ به این پرسش برای فهم مسیر ماه‌های آینده اهمیت دارد، چون همان عوامل اقتصادی که دی‌ماه را رقم زدند، امروز شدیدترند.

تایم‌لاین: از بازار تهران تا شورای عالی سلامت

برای داوری درباره سخن تازه پزشکیان باید آن را در کنار اظهارات قبلی‌اش دید. تاریخ‌های زیر از گزارش‌های منتشرشده استخراج شده‌اند؛ هرجا تاریخ یا متن دقیق در دست نبوده، صریحاً ذکر شده است. هم‌زمانی رویدادها در این فهرست به معنای رابطه علّی میان آن‌ها نیست.

1. ۷ دی ۱۴۰۴ (۲۸ دسامبر ۲۰۲۵)کسبه بازار بزرگ تهران در اعتراض به سقوط ریال دست به اعتراض زدند؛ نرخ دلار حدود ۱٫۴۲ میلیون ریال بود.
2. ۱۰ دی ۱۴۰۴ (۳۱ دسامبر ۲۰۲۵)پزشکیان در یک همایش اقتصادی در تهران از فشار «دشمنان» در بیرون و «متأسفانه در داخل» گفت و تأکید کرد دشمن بیشترین امید را به زمین‌زدن کشور با فشار اقتصادی بسته است. همان روز اعتراض‌ها به چهارمین روز رسیده و کشته داده بود.
3. ۲۱ دی ۱۴۰۴ (۱۱ ژانویه ۲۰۲۶)بر پایه گزارش ایران اینترنشنال، پزشکیان معترضان را «تروریست» خواند و خواستار برخورد «قاطع» شد. متن کامل این سخن در منابع این تحلیل بررسی نشد.
4. ۱ بهمن ۱۴۰۴ (۲۱ ژانویه ۲۰۲۶)بنیاد شهید رقم ۳۱۱۷ کشته را اعلام کرد که تلویزیون دولتی منتشر کرد؛ تنها رقم رسمی تا امروز.
5. ۱۱ بهمن ۱۴۰۴ (۳۱ ژانویه ۲۰۲۶)در مراسم تجدید میثاق دولت با آرمان‌های امام خمینی، به روایت خبرگزاری برنا، او گفت اعتراض اجتماعی حقی است که باید شنیده شود، اما رخدادهای اخیر از اعتراض عادی فراتر رفت و دشمنان از مشکلات موجود سوءاستفاده کردند.
6. ۲۳ بهمن ۱۴۰۴ (۱۲ فوریه ۲۰۲۶)هرانا شمار کشته‌ها را دست‌کم ۷۰۰۲ نفر اعلام کرد.
7. ۹ اسفند ۱۴۰۴ (۲۸ فوریه ۲۰۲۶)آغاز حملات آمریکا و اسرائیل به ایران؛ پرونده دی‌ماه زیر سایه جنگ رفت.
8. مرداد ۱۴۰۵به گزارش ایران اینترنشنال، پزشکیان اعتراض‌ها را «شورش» خواند و گزارشگران کشتار را «ترسو و خائن» نامید. تاریخ روز و متن اصلی بررسی نشد.
9. ۱ مهر ۱۴۰۵ (۲۳ سپتامبر ۲۰۲۶)در سخنرانی مجمع عمومی سازمان ملل، به روایت همان رسانه، واژه اعتراض را به کار نبرد. خانواده‌های برخی کشته‌شدگان بعداً گفتند عزیزانشان غیرمسلح بودند.
10. ۳ آبان ۱۴۰۵ (۲۵ اکتبر ۲۰۲۶)در نشست شورای عالی سلامت و امنیت غذایی، تنش‌های دی‌ماه را «بیشتر ناشی از آسیب‌های اجتماعی» دانست.

داده‌ها: شکاف ارقام کشته‌ها و سقوط ریال

هر بحثی درباره «ریشه» اعتراض‌ها بدون دو دسته داده ناقص است: ابعاد انسانی سرکوب و شدت فشار اقتصادی. در هر دو، ارقام موجود محل اختلاف‌اند. رقم رسمی را بنیاد شهید اعلام کرد و بخشی از آن، یعنی ۲۴۲۷ نفر، را «غیرنظامی و نیروی امنیتی» توصیف کرد، بی‌آن‌که این دو گروه را از هم جدا کند. هرانا، نهاد حقوق بشری مستقر در آمریکا که به شبکه فعالان داخل ایران تکیه می‌کند، ارقام بالاتری ثبت کرده است. خبرگزاری آسوشیتدپرس تصریح کرده که به‌دلیل قطع اینترنت امکان راستی‌آزمایی مستقل ارقام را نداشته است.

تفکیک هرانا در ۲۱ ژانویه چنین بود: ۴۲۵۱ معترض، ۱۹۷ نیروی امنیتی، ۳۵ نفر زیر ۱۸ سال و ۳۸ رهگذر. فاصله رقم رسمی با آخرین رقم هرانا بیش از ۳۸۰۰ نفر است، یعنی آخرین ثبت هرانا بیش از دو برابر رقم رسمی است (محاسبه رونما: ۷۰۰۲ تقسیم بر ۳۱۱۷ برابر با حدود ۲٫۲۵). برخی رسانه‌های مخالف از ارقام بسیار بزرگ‌تر سخن گفته‌اند که پشتوانه روش‌شناختی آن‌ها در این تحلیل بررسی نشد و در نمودار نیامده است.

فشار اقتصادی: نرخ دلار در سه نقطه

سوی دیگر داده‌ها اقتصاد است. اگر تشخیص پزشکیان درست باشد که ریشه تنش‌ها اجتماعی و معیشتی بود، باید دید آن ریشه از دی‌ماه تاکنون چه وضعی پیدا کرده است. نرخ‌های زیر نرخ بازار آزادند و با نرخ رسمی تفاوت دارند؛ برای مقایسه‌پذیری همه به تومان تبدیل شده‌اند.

به بیان دیگر، دلاری که در روز آغاز اعتراض‌ها ۱۴۲ هزار تومان بود، امروز از ۲۷۰ هزار تومان گذشته است؛ افزایشی نزدیک به ۹۰ درصد در حدود ده ماه (محاسبه رونما). تورم نقطه‌به‌نقطه نیز، به گزارش مرکز آمار ایران که در تحلیل تورم ۹۰ درصدی رونما بررسی شده، از حدود ۵۲٫۶ درصد در آذر ۱۴۰۴ به ۸۹٫۸ درصد در شهریور ۱۴۰۵ رسید. صندوق بین‌المللی پول نیز در ۲۱ مهر ۱۴۰۵ کوچک‌شدن ۷٫۶ درصدی اقتصاد ایران را برای سال ۲۰۲۶ پیش‌بینی کرد.

تحلیل چندلایه: چرا دو روایت هم‌زمان؟

لایه اول: واقعیت تأییدشده

آنچه با منابع متعدد قابل تأیید است این‌هاست: اعتراض‌ها با اعتراض کسبه به سقوط ریال و هزینه زندگی شروع شد و به جنبشی گسترده علیه حکومت بدل شد؛ دولت تنها یک رقم رسمی کشته منتشر کرد؛ و رئیس‌جمهور در مقاطع مختلف هم از «حق اعتراض» و هم از نقش «دشمن» سخن گفته است. سخن ۳ آبان نیز با تیترهای هم‌مضمون در چند رسانه داخلی و گزارش رسانه‌های خارج از کشور تأیید می‌شود.

لایه دوم: ادعای طرف‌ها

روایت رسمی، از جمله آنچه برنا از سخن ۱۱ بهمن پزشکیان نقل کرد، این است که در اعتراض اجتماعی عادی «سلاح برداشته نمی‌شود، نظامی کشته نمی‌شود و آمبولانس و بازار به آتش کشیده نمی‌شود». از سوی دیگر، خانواده‌های شماری از کشته‌شدگان می‌گویند عزیزانشان غیرمسلح بودند و ارتباطی با دولت خارجی نداشتند. عفو بین‌الملل نیز از شلیک نیروهای امنیتی با تفنگ و ساچمه فلزی گزارش داده است. این دو روایت درباره «چه کسی خشونت را آغاز کرد» هنوز با تحقیق مستقل داوری نشده‌اند.

لایه سوم: استنباط رونما

دوگانگی گفتار پزشکیان را می‌توان با جایگاه نهادی او توضیح داد. رئیس‌جمهور در ساختار قدرت ایران بر نیروهای امنیتی و دستگاه قضایی فرمان مستقیم ندارد، اما مسئولیت سیاسی دولت را بر دوش دارد. «آسیب اجتماعی» زبانی است که در حوزه اختیار دولت می‌گنجد: بیکاری، مسکن، سلامت و معیشت. «دشمن» زبانی است که نهادهای امنیتی برای توجیه برخورد به کار می‌برند و رئیس‌جمهور برای حفظ هماهنگی با آن‌ها تکرارش می‌کند. انتخاب نشست سلامت و امنیت غذایی برای طرح این تشخیص، با همین تقسیم‌کار سازگار است.

لایه چهارم: فرضیه

یک فرضیه قابل آزمون این است که تکرار تشخیص «اجتماعی» در آبان ۱۴۰۵ بیشتر به هشدار درباره آینده مربوط است تا بازخوانی گذشته. در هفته‌هایی که تهدید حمله دوباره، گرانی اینترنت و تورم نزدیک به ۹۰ درصد هم‌زمان شده‌اند، دولت ممکن است بخواهد پیش از هر موج تازه، روایتی بسازد که مسئولیت را به حوزه سیاست‌گذاری اجتماعی منتقل کند. این فرضیه با شواهد فعلی نه اثبات می‌شود و نه رد.

ذی‌نفعان و روایت هر طرف

جدول زیر موضع طرف‌های اصلی را تا جایی که در منابع خوانده‌شده آمده، کنار هم می‌گذارد. ستون آخر نشان می‌دهد هر طرف از کدام روایت سود یا زیان می‌برد؛ این ستون استنباط رونماست.

آثار اجتماعی، اقتصادی و سیاسی

اثر انسانی و اجتماعی: هر رقمی که مبنا قرار گیرد، به گزارش رسانه‌های بین‌المللی شمار کشته‌های اعتراضات دی ۱۴۰۴ از همه ناآرامی‌های اخیر ایران بیشتر بوده است. این زخم به حافظه خانواده‌ها و محله‌ها منتقل شده و با جنگ اسفند و فشار روانی ماه‌های بعد درآمیخته است. هشدار اخیر درباره نزدیک‌شدن به «نقطه اضطرار» سلامت روان، که رونما در گزارشی جداگانه بررسی کرد، در همین بستر معنا پیدا می‌کند.

اثر اقتصادی: پزشکیان در دی‌ماه گفته بود دشمن امیدش را به فشار اقتصادی بسته است. از آن زمان، نرخ دلار تقریباً دو برابر و تورم نقطه‌به‌نقطه حدود ۳۷ واحد درصد بیشتر شده است. اگر معیشت ریشه اعتراض بود، این ریشه اکنون عمیق‌تر است. افزایش تا ۴۰ درصدی تعرفه بسته‌های اینترنت همراه، که به گزارش رسانه‌ها از جمعه ۱ آبان اجرا شد، نمونه‌ای تازه از فشاری است که روی همان گروه‌های شهری و جوان می‌نشیند.

اثر سیاسی: تشخیص «اجتماعی» بدون پیامد نهادی، ممکن است اعتماد را بیشتر فرسوده کند تا ترمیم. شرط خود رئیس‌جمهور برای همکاری مردم «اعتماد» است. اما اعتماد معمولاً با نشانه‌های ملموس ساخته می‌شود: انتشار داده، پاسخ‌گویی و تغییر رفتار نهادها. وقتی همان مقام در مقاطع دیگر معترضان را «تروریست» یا گزارشگران کشتار را «خائن» خوانده باشد، به روایت ایران اینترنشنال، مخاطب ناچار است میان دو پیام یکی را باور کند.

گزینه‌ها و شاخص‌های سنجش

اگر دولت بخواهد تشخیص «آسیب اجتماعی» را به سیاست تبدیل کند، گزینه‌های زیر در دسترس است. ستون شواهد نشان می‌دهد هر گزینه بر چه پشتوانه‌ای استوار است؛ بخشی از این جدول استنباط رونماست و چنین برچسب خورده است.

ضدتحلیل: شاید این جمله واقعاً تغییر است

قوی‌ترین اعتراض به این تحلیل این است که آن را بیش از حد بدبینانه بخوانیم. در ساختاری که رئیس‌جمهور ابزار مستقیم بر نهادهای امنیتی ندارد، تکرار علنی این‌که ریشه اعتراض‌ها اجتماعی بود، خودش هزینه دارد و می‌تواند فضای گفت‌وگو درباره سیاست اجتماعی را باز نگه دارد. افزون بر این، پزشکیان پزشک است و نشست سلامت و امنیت غذایی جای طبیعی چنین تحلیلی است؛ شاید جمله او بیش از آن‌که پیام سیاسی باشد، دیدگاهی تخصصی درباره پیوند آسیب‌های اجتماعی و ناآرامی باشد.

شواهد موافق این اعتراض هم وجود دارد: او از دی‌ماه بارها حق اعتراض را به رسمیت شناخته و طبق برخی تیترهای داخلی از مردم عذرخواهی کرده است. اما شواهد مخالف سنگین‌ترند: همان دوره شاهد توصیف معترضان با برچسب‌های امنیتی، سکوت در سازمان ملل و نبود هیچ گزارش رسمی منتشرشده از تیم‌های بررسی است. نقطه ضعف این تحلیل نیز روشن است: متن کامل فارسی سخن ۳ آبان و بسیاری از سخنان پیشین مستقیماً خوانده نشده و بخشی از گزاره‌ها از گزارش رسانه‌های مخالف آمده است.

سناریوها و شاخص‌های آینده

شاخص‌هایی که در هفته‌های آینده باید دید: انتشار یا عدم انتشار گزارش رسمی درباره علل رخدادهای دی؛ هرگونه تفکیک رسمی تازه از آمار کشته‌ها؛ تورم ماهانه مهر ۱۴۰۵ و نرخ دلار بازار آزاد؛ سرنوشت تعرفه‌های تازه اینترنت؛ و واژگانی که رئیس‌جمهور در سخنرانی‌های بعدی برای توصیف معترضان به کار می‌برد.

جمع‌بندی و محدوده قطعیت

پاسخ کوتاه به پرسش اصلی این است: تشخیص «آسیب اجتماعی» با روایت «دشمن» در گفتار پزشکیان کنار هم زیست می‌کند، چون یکی ریشه را و دیگری مسئولیت خشونت را توضیح می‌دهد. آنچه هنوز در هیچ‌یک از این دو روایت جا ندارد، پاسخ‌گویی درباره نحوه برخورد با معترضان و شکاف بزرگ آمار کشته‌هاست. در همین حال، زمینه اقتصادی که رئیس‌جمهور خود ریشه ناآرامی می‌داند، از دی‌ماه بدتر شده است.