هشدار آژانس انرژی درباره موج تازه تورم غذایی از مسیر دیزل و کود

فاتح بیرول، مدیر اجرایی آژانس بین‌المللی انرژی، روز دوشنبه ۲۶ اکتبر در سنگاپور هشدار داد که بحران انرژی ناشی از جنگ ایران و اختلال در تردد تنگه هرمز، از بازار نفت فراتر رفته و اکنون از دو مسیر «دیزل» و «کود شیمیایی» به زنجیره تولید غذا فشار وارد می‌کند. او گفت قیمت دیزل نسبت به پیش از جنگ تقریباً دو برابر شده و محدودیت عرضه کود می‌تواند هزینه کشت را در ماه‌های آینده افزایش دهد.

این هشدار به معنای ثبت‌شدن یک جهش قطعی در قیمت جهانی غذا نیست؛ بلکه سناریویی درباره انتقال شوک انرژی به بخش کشاورزی است. شدت اثر به مدت اختلال در هرمز، وضعیت ذخایر سوخت، مسیرهای جایگزین حمل‌ونقل و تصمیم کشاورزان برای میزان مصرف کود در فصل کشت بستگی دارد.

داده‌های کلیدی چه می‌گویند؟

چرا دیزل و کود برای قیمت غذا مهم‌اند؟

دیزل سوخت اصلی بسیاری از تراکتورها، کمباین‌ها، کامیون‌ها و شبکه‌های توزیع است. وقتی بهای آن جهش می‌کند، اثر افزایش هزینه فقط در مزرعه باقی نمی‌ماند؛ هزینه انتقال نهاده به مزرعه، حمل محصول به کارخانه و رساندن کالای نهایی به بازار نیز بالا می‌رود. این فشار در محصولاتی که فاصله تولید تا مصرف طولانی‌تر یا نیاز بیشتری به حمل سردخانه‌ای دارند، می‌تواند محسوس‌تر باشد.

کودهای نیتروژنه نیز به انرژی و به‌ویژه گاز طبیعی وابسته‌اند. افزایش هزینه خوراک و اختلال در تجارت اوره و آمونیاک می‌تواند قیمت کود را بالا ببرد یا دسترسی به آن را محدود کند. کشاورزان در چنین شرایطی معمولاً میان سه گزینه دشوار قرار می‌گیرند: پرداخت هزینه بالاتر، کاهش مصرف کود یا محدودکردن سطح زیر کشت. هر سه مسیر می‌تواند بر قیمت تمام‌شده یا مقدار برداشت اثر بگذارد.

پیامد مستقیم برای اقتصاد ایران

ارتباط این هشدار با ایران مستقیم است، زیرا تنگه هرمز در مرکز اختلالی قرار دارد که آژانس انرژی و فائو درباره آن هشدار می‌دهند. برای اقتصاد ایران، اثر احتمالی دوطرفه است: از یک سو، گرانی جهانی سوخت و نهاده‌های کشاورزی می‌تواند هزینه واردات و حمل مواد غذایی و خوراک دام را بالا ببرد؛ از سوی دیگر، محدودیت‌های بانکی و بیمه‌ای ممکن است یافتن مسیر جایگزین را پرهزینه‌تر کند. این بخش یک استنباط اقتصادی از زنجیره هزینه است و هنوز نمی‌توان اندازه اثر آن بر تورم خوراکی ایران را با عدد قطعی اعلام کرد.

در داخل کشور، مهم‌ترین متغیرها نرخ ارز، موجودی نهاده‌های اساسی، سیاست تخصیص ارز و نحوه قیمت‌گذاری سوخت و حمل‌ونقل است. بنابراین حتی اگر قیمت جهانی غذا افزایش یابد، زمان و شدت انتقال آن به بازار ایران می‌تواند با بازارهای دیگر متفاوت باشد.

سه سناریو برای ماه‌های آینده

• اختلال کوتاه: فشار اصلی در هزینه حمل و توزیع باقی می‌ماند و اثر بر برداشت‌های کشاورزی محدودتر خواهد بود.
• اختلال میان‌مدت: کشاورزان با کود گران‌تر روبه‌رو می‌شوند و احتمال کاهش مصرف نهاده یا سطح زیر کشت بیشتر می‌شود.
• اختلال طولانی: هم‌زمانی سوخت گران، کود محدود و هزینه حمل بالا می‌تواند موج گسترده‌تری از تورم غذایی ایجاد کند.

برای سنجش اینکه کدام سناریو در حال شکل‌گیری است، باید قیمت عمده‌فروشی دیزل، نرخ اوره و آمونیاک، حجم عبور کشتی‌ها از هرمز، تصمیم‌های اضطراری آژانس انرژی و شاخص ماهانه قیمت غذای فائو را دنبال کرد. فعلاً پیام اصلی این است که بحران انرژی دیگر فقط مسئله پالایشگاه‌ها و بازار نفت نیست و ریسک آن به مزرعه و سفره مصرف‌کننده نزدیک شده است.