تورم ایران ۸۹٫۸ درصد یا ۸۳٫۸؟ چرا مرکز آمار و بانک مرکزی دو عدد متفاوت می‌دهند

در یک ماه، دو نهاد رسمی ایران درباره‌ی یک شاخص دو روند متفاوت اعلام کرده‌اند. مرکز آمار تورم نقطه‌به‌نقطه‌ی شهریور ۱۴۰۵ را ۸۹٫۸ درصد گزارش کرد؛ ۰٫۸ واحد بالاتر از ماه پیش. رئیس‌کل بانک مرکزی همان روزها گفت تورم از ۸۴٫۴ درصد در مرداد به ۸۳٫۸ درصد در شهریور رسیده است. شکاف حدود شش واحد درصد است و جهت حرکت دو عدد هم برعکس است. پرسش این تحلیل: این اختلاف از سبد و پوشش آماری می‌آید یا از چیزی عمیق‌تر، و خواننده با دو عدد چه باید بکند؟

دو عدد، دو نهاد، یک ماه

تورم نقطه‌به‌نقطه قیمت سبد کالا و خدمات در یک ماه را با همان ماه سال قبل مقایسه می‌کند. تورم سالانه (میانگین ۱۲ ماه) کندتر حرکت می‌کند و عدد پایین‌تری می‌دهد؛ برای همین ۷۳٫۶ درصد سالانه با ۸۹٫۸ درصد نقطه‌ای تناقض ندارد. تناقض احتمالی در جای دیگر است: دو نهاد درباره‌ی یک شاخص هم‌نام، یعنی نقطه‌به‌نقطه، عددهای متفاوت داده‌اند.

یک نکته‌ی روش‌شناختی: عدد مرداد مرکز آمار (۸۹ درصد) از عدد شهریور (۸۹٫۸) و افزایش اعلام‌شده‌ی ۰٫۸ واحد به‌دست آمده است. عدد بانک مرکزی هم یک اظهار شفاهی رئیس‌کل است و جدول رسمی آن در دسترس نبود. هر دو را باید با همین قید خواند.

این اختلاف از کجا می‌آید؟

تنها توضیحی که در منابع خوانده‌شده آمده، از یک روزنامه‌ی اقتصادی نقل شده: گزارش‌های بانک مرکزی بر مناطق شهری و سبدی کوچک‌تر از کالاها و خدمات استوار است، در حالی که مرکز آمار سبد متنوع‌تری را می‌سنجد. اگر چنین باشد، دو نهاد دقیقاً یک چیز را نمی‌سنجند. یکی قیمت را در شهرها و روی مجموعه‌ای محدودتر دنبال می‌کند و دیگری دامنه‌ی بزرگ‌تری را پوشش می‌دهد.

این توضیح اختلاف سطح (شش واحد) را تا حدی روشن می‌کند، اما اختلاف جهت را نه. اگر فقط تفاوت سبد در کار بود، انتظار می‌رفت دو عدد کم‌وبیش هم‌جهت حرکت کنند و فاصله‌شان ثابت بماند. اینکه یکی بالا و دیگری پایین رفته، می‌تواند به ترکیب اقلام، وزن‌دهی، زمان نمونه‌گیری یا تعریف دقیق شاخص برگردد؛ ولی هیچ‌کدام از این‌ها در منابع خوانده‌شده تأیید نشده است. این بخش، مجهول اصلی تحلیل است.

بیشتر بخوانید: همتی می‌گوید ذخایر ارزی ایران تا پایان دوره‌ی ترامپ هم واردات را تأمین می‌کند

کدام گروه‌ها تورم را بالا برده‌اند؟

گزارش مرکز آمار تصویر ناهمگنی نشان می‌دهد. در ماه شهریور شاخص قیمت به ۷۲۹٫۸ رسیده و نسبت به مرداد ۴٫۲ درصد بالا رفته است؛ مرداد ماهانه ۳٫۴ درصد گزارش شده بود. بیشترین جهش ماهانه در گروه «کالاها و خدمات متفرقه» (۸٫۵ درصد)، حمل‌ونقل (۷٫۹ درصد) و سبزی و حبوبات (۵٫۷ درصد) دیده شده است.

در مقایسه‌ی نقطه‌ای، تنباکو با ۱۶۲ درصد بالاترین است. لوازم و تعمیرات خانگی به ۱۲۴٫۶ و ارتباطات به ۱۲۲٫۷ درصد رسیده‌اند. گروه خوراکی‌ها از ۱۲۸٫۱ درصد در مرداد به ۱۲۱٫۸ درصد در شهریور پایین آمده؛ یعنی بخشی از فشار ماه گذشته در سبد غذا فروکش کرده، نه در کل شاخص. در مقابل، مسکن با ۳۳٫۵ درصد و اجاره با ۳۲٫۸ درصد نقطه‌ای، بسیار پایین‌تر از میانگین‌اند. همین ناهمگنی باعث می‌شود وزن هر گروه در سبد، اندازه‌ی عدد نهایی را عوض کند.

محاسبه‌ی رونما: سبدی که وزن بیشتری به مسکن و اقلام کم‌تورم بدهد، عدد را پایین‌تر می‌آورد و سبدی که وزن بیشتری به حمل‌ونقل و گروه‌های پرتورم بدهد، بالاتر. وزن‌های دو نهاد در منابع خوانده‌شده منتشر نشده، پس این فقط سازوکار ممکن است، نه توضیح اثبات‌شده.

زمینه‌ی ارزی: چرا این بحث حالا مهم است؟

در همان روزها دلار آزاد در تهران بالای ۲۵۶ هزار تومان گزارش شد و ریال از ۲۳ تیر بیش از ۲۵ درصد ارزش از دست داده است. وقتی ارز چنین جهشی دارد، گروه‌های وابسته به واردات و حمل‌ونقل زودتر گران می‌شوند و فاصله‌ی دو سبد می‌تواند بیشتر شود. به همین دلیل اختلاف دو عدد فقط بحث فنی نیست: سیاست پولی، دستمزد و مذاکره‌ی بودجه به یکی از این دو عدد تکیه می‌کنند و انتخاب عدد، انتخاب نتیجه است.

بیشتر بخوانید: بسنت از کوچک‌شدن ۲۵ درصدی اقتصاد ایران می‌گوید، صندوق پول از ۷٫۶ درصد؛ کدام عدد به واقعیت نزدیک‌تر است؟

قوی‌ترین استدلال برای عدد پایین‌تر

مدافعان گزارش بانک مرکزی می‌توانند بگویند شاخص شهری با سبد محدودتر تصویر دقیق‌تری از بازار شهری می‌دهد و پوشش جغرافیایی متفاوت لزوماً خطا نیست. همچنین کاهش جزئی عدد بانک مرکزی با افت سهم خوراکی‌ها در گزارش مرکز آمار (از ۱۲۸٫۱ به ۱۲۱٫۸ درصد) هم‌سو است.

ضعف این استدلال دو چیز است. اول، همان گزارش مرکز آمار افزایش ۰٫۸ واحدی کل شاخص را نشان می‌دهد؛ پس افت خوراکی‌ها با جهش حمل‌ونقل و کالاهای متفرقه خنثی شده است. دوم، سبد کوچک‌تر در برابر شوک ارزی که مستقیم به واردات و حمل‌ونقل می‌خورد، ممکن است کمتر حساس باشد. یعنی ممکن است بخشی از شوک را اصلاً نبیند.

پس کدام عدد؟

با آنچه خوانده شد، پشتوانه‌ی عدد مرکز آمار بیشتر است: دامنه‌ی سبد گسترده‌تر، گزارش تفکیکی بر حسب گروه، و هم‌جهتی با جهش ماهانه‌ی حمل‌ونقل و روند ارز. عدد بانک مرکزی را نباید کنار گذاشت، اما فعلاً جدول و روش‌شناسی آن در دسترس نیست و فقط یک اظهار شفاهی است. نتیجه‌ی محتاطانه: تورم نقطه‌ای بین ۸۴ تا ۹۰ درصد قرار دارد و بالاتر بودن عدد مرکز آمار محتمل‌تر است.