نفت ۱۳۰ دلاری در بودجه، صفر بشکه در خارک؛ دولت ایران روی کدام درآمد حساب می‌کند؟

سازمان برنامه و بودجه ایران برای بودجه سال ۱۴۰۶، به گزارش خبرگزاری فارس، سناریوی نفت ۱۳۰ دلاری را بررسی می‌کند؛ در حالی که داده‌های ردیابی نفتکش نشان می‌دهد از ۳ شهریور ۱۴۰۵ (۲۵ اوت) حتی یک محموله نفت خام از بنادر ایران بارگیری نشده است. پرسش این تحلیل ساده است: وقتی صادرات دریایی صفر است، قیمت بالای نفت چه کمکی به خزانه می‌کند و کسری از کجا پر می‌شود؟

مسئله: قیمت بالا بدون بشکه‌ای برای فروش

شورای اقتصاد بخشنامه تهیه بودجه ۱۴۰۶ را که از فروردین آینده (مارس ۲۰۲۷) اجرا می‌شود تصویب کرده است. حمید پورمحمدی، رئیس سازمان برنامه و بودجه، روز یکشنبه ۳ آبان (۲۵ اکتبر) این تصویب را اعلام کرد، اما به گزارش‌های منتشرشده قیمت پایه نفت را نگفت. خبرگزاری فارس جداگانه نوشت سازمان برنامه سناریویی بر پایه نفت ۱۳۰ دلاری را بررسی می‌کند. این هنوز «سناریوی در دست بررسی» است، نه رقم مصوب؛ لایحه قرار است ظرف حدود یک ماه به مجلس برود.

تناقض از اینجا شروع می‌شود که درآمد نفتی حاصل‌ضرب قیمت در حجم است. قیمت جهانی به دلیل جنگ و بسته‌شدن تنگه هرمز بالا رفته، اما همان جنگ و محاصره دریایی آمریکا حجم صادرات ایران را عملاً به صفر رسانده است. اگر حجم صفر باشد، هر قیمتی در صفر ضرب می‌شود. پرسش اصلی این تحلیل این است که آیا فرض ۱۳۰ دلاری نشانه انتظار دولت برای پایان محاصره است، یا ابزاری حسابداری برای بزرگ نشان دادن درآمدهایی که شاید هرگز وصول نشوند.

تایم‌لاین: از ۲ میلیون بشکه تا صفر

سقوط صادرات نفت ایران یک‌باره رخ نداد. تا پیش از جنگ، ایران تقریباً ۲ میلیون بشکه نفت خام در روز می‌فروخت و خریدار اصلی آن پالایشگاه‌های کوچک چین بودند. دوره کوتاه تفاهم‌نامه خرداد فرصت بازسازی داد، اما با ازسرگیری محاصره در تیرماه، منحنی صادرات به سمت صفر رفت. تاریخ‌های زیر از منابع خوانده‌شده است؛ هم‌زمانی رویدادها لزوماً به معنای رابطه علّی میان همه آن‌ها نیست.

1. فوریه ۲۰۲۶ (بهمن و اسفند ۱۴۰۴)صادرات نفت خام ایران به برآورد تنکرترکرز «کمی کمتر از ۲ میلیون بشکه در روز» بود.
2. ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ (۹ اسفند ۱۴۰۴)آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران. در آغاز جنگ، به برآورد کپلر حدود ۱۳۶ میلیون بشکه نفت ایرانی بیرون از منطقه نگهداری می‌شد.
3. اوایل مارس ۲۰۲۶ (اسفند ۱۴۰۴)ایران تنگه هرمز را بست؛ مسیری که حدود یک‌پنجم نفت و گاز مایع جهان از آن می‌گذشت.
4. میانه ژوئن ۲۰۲۶ (اواخر خرداد ۱۴۰۵)با تفاهم‌نامه تهران و واشنگتن، محاصره موقتاً برداشته شد و ایران به برآورد کپلر ذخیره نفت روی آب خود را تا نزدیک ۸۹ میلیون بشکه بازسازی کرد.
5. ۱۴ ژوئیه ۲۰۲۶ (۲۳ تیر ۱۴۰۵)به گفته فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام)، اجرای محاصره دریایی از سر گرفته شد. نفت ایرانی روی آب در همین روز به اوج ۸۸٫۸ میلیون بشکه رسید.
6. ۲۴ اوت ۲۰۲۶ (۲ شهریور ۱۴۰۵)وزارت خزانه‌داری آمریکا عملیات «Economic Outcast» را آغاز کرد و ۱۷ نفتکش را به‌عنوان «باقی‌مانده» ناوگان سایه تحریم کرد.
7. ۲۵ اوت ۲۰۲۶ (۳ شهریور ۱۴۰۵)آخرین بارگیری نفت خام یا میعانات ایران، طبق داده کپلر.
8. سپتامبر ۲۰۲۶ (شهریور و مهر ۱۴۰۵)هیچ نفتی بارگیری نشد؛ تنکرترکرز پایانه‌ها را در تمام ماه «غیرفعال» توصیف کرد.
9. ۵ اکتبر ۲۰۲۶ (۱۳ مهر ۱۴۰۵)سنتکام اعلام کرد از ۱۴ ژوئیه ۱۳۰ شناور تجاری را تغییر مسیر داده است.
10. ۲۲ اکتبر ۲۰۲۶ (۳۰ مهر ۱۴۰۵)کپلر گزارش داد نفت ایرانی روی آب بیرون از منطقه محاصره به صفر رسیده و حدود ۴۳ میلیون بشکه درون منطقه محاصره گیر افتاده است. دلار در بازار آزاد به رکورد حدود ۲۷۲ هزار تومان رسید.
11. ۲۵ اکتبر ۲۰۲۶ (۳ آبان ۱۴۰۵)رئیس سازمان برنامه و بودجه از تصویب بخشنامه بودجه ۱۴۰۶ خبر داد؛ هم‌زمان میانجی‌های قطری پیش‌نویس تازه‌ای با جدول زمانی هفت‌روزه به تهران دادند.
12. ۲۸ اکتبر ۲۰۲۶ (۶ آبان ۱۴۰۵)گزارش‌ها از بررسی سناریوی نفت ۱۳۰ دلاری برای بودجه ۱۴۰۶، به نقل از فارس، منتشر شد.

داده‌ها: صادرات، نفت روی آب و فرض قیمت

هیچ نهاد مستقلی سری ماهانه کامل و یکدست صادرات ایران را به‌طور عمومی منتشر نکرده است. نمودار زیر نقاط داده‌ای را کنار هم می‌گذارد که از سه منبع ردیابی متفاوت آمده‌اند؛ روش این منابع یکسان نیست، اما جهت روند در همه آن‌ها یکی است. رقم اوت به صورت بازه گزارش شده و میله آن نقطه میانی بازه (حدود ۲۳۸ هزار بشکه) را نشان می‌دهد.

نمودار دوم فاصله سه عدد را نشان می‌دهد: قیمت نفت در بودجه قبلی، قیمت جاری بازار و سناریوی ۱۳۰ دلاری. نکته کلیدی این است که حتی رقم بودجه قبلی هم وقتی حجم صادرات صفر است وصول‌پذیر نیست؛ مسئله در درجه اول حجم است، نه قیمت.

چرا صادرات صفر شد؟ چهار لایه

لایه نظامی: محاصره دریایی

عامل مستقیم، محاصره دریایی آمریکاست. سنتکام می‌گوید از ۱۴ ژوئیه ۱۳۰ شناور تجاری را تغییر مسیر داده، سه شناور را از کار انداخته و در ۱۲ هفته ۱۳ شناور را منهدم کرده است. دریاسالار برد کوپر، فرمانده سنتکام، هشدار داده با هر شناوری که بخواهد محاصره را بشکند «به‌سرعت» برخورد می‌شود. این ارقام ادعای طرف آمریکایی است و به‌طور مستقل در منابع این تحلیل تأیید نشده، اما با داده‌های ردیابی که بارگیری صفر را نشان می‌دهند هم‌جهت است.

لایه مالی: تحریم ناوگان سایه

صادرات ایران در سال‌های تحریم به شبکه‌ای از نفتکش‌های قدیمی با پرچم و مالکیت پنهان متکی بود. خزانه‌داری آمریکا در ۲ شهریور ۱۴۰۵ با تحریم ۱۷ نفتکش به‌عنوان «باقی‌مانده» این ناوگان، این مسیر را هم هدف گرفت. اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، از «کارزار انزوای مطلق» سخن گفته و اوایل آبان ادعا کرده ایران «هیچ نفتی روی آب» ندارد. ادعای دوم با داده کپلر درباره نفت بیرون از منطقه محاصره هم‌خوان است، اما ۴۳ میلیون بشکه درون منطقه را نادیده می‌گیرد.

لایه تجاری: تأخیر پرداخت و خریدار چینی

به نوشته کپلر، خریداران چینی معمولاً یک تا دو ماه پس از تخلیه محموله پول می‌پردازند. آخرین محموله‌ها اوایل اکتبر در چین تخلیه شدند؛ پس آخرین دریافتی‌ها حدود آذرماه می‌رسند و به همین دلیل کپلر صفر شدن درآمد را برای میانه دسامبر پیش‌بینی می‌کند. این تأخیر توضیح می‌دهد چرا فشار مالی کامل هنوز در آمار رسمی دیده نشده است. در همین حال، رونما پیش‌تر گزارش داده بود که چین با برداشت از ذخایر و خرید از عربستان و عراق جای نفت ایران را پر می‌کند.

لایه تولید: ذخیره‌سازی پر و کاهش برداشت

وقتی نفت صادر نشود، باید یا ذخیره شود یا تولید کم شود. کپلر می‌گوید شرکت ملی نفت تولید را تا سطح نیاز داخلی پایین آورده و این رقم در پاییز، با افت فصلی مصرف داخلی، حتی به زیر ۲ میلیون بشکه در روز رسیده است؛ تحلیلگر کپلر تولید را حدود نصف سطح پیش از جنگ برآورد کرده است. داده دبیرخانه اوپک نیز به نقل یک خلاصه منتشرشده، کاهش ۳۹۹ هزار بشکه‌ای تولید ایران در اوت نسبت به ژوئیه را نشان می‌دهد. بستن چاه‌ها هزینه دارد: برخی مخازن پس از توقف طولانی به‌سادگی به ظرفیت قبلی برنمی‌گردند (استنباط رونما بر پایه دانش عمومی صنعت، نه داده اختصاصی میادین ایران).

ذی‌نفعان و روایت‌ها

روایت طرف‌ها درباره وضعیت صادرات به‌شدت متفاوت است. محسن زنگنه، عضو کمیسیون برنامه و بودجه مجلس، گفته ایران در چهار ماه نخست سال بیش از ۱۱٫۵ میلیارد دلار از نفت درآمد داشته، ۸۵ درصد درآمد نفتی پیش‌بینی‌شده را محقق کرده و «با وجود محاصره و تحریم» دست‌کم ۶۰۰ هزار بشکه در روز صادر کرده است. چهار ماه نخست سال ۱۴۰۵ (فروردین تا تیر) تا حد زیادی پیش از محاصره کامل و شامل دوره تفاهم‌نامه بود؛ پس رقم درآمد او با داده‌های ردیابی تناقض ندارد، اما ادعای ۶۰۰ هزار بشکه برای دوره محاصره با همه داده‌های ردیابی موجود در تضاد است و هیچ سند مستقلی آن را تأیید نمی‌کند.

اختلاف کوچکی هم میان خود منابع ردیابی وجود دارد: تنکرترکرز از «صفر از میانه ژوئیه» سخن گفته، در حالی که کپلر آخرین بارگیری را ۲۵ اوت می‌داند. محتمل‌ترین توضیح، تفاوت تعریف است؛ یکی محموله‌هایی را می‌شمارد که از خط محاصره عبور کرده‌اند و دیگری هر بارگیری در پایانه را. این اختلاف نتیجه کلی را تغییر نمی‌دهد.

آثار بر خزانه، ریال و معیشت

خزانه

کپلر می‌گوید فروش نفت حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد درآمد دولت ایران و بزرگ‌ترین منبع ارز کشور است و برآورد کرده ایران ماهانه ۳ تا ۶ میلیارد دلار درآمد از دست می‌دهد. اگر ادعای زنگنه درباره «۸۵ درصد تحقق» را بپذیریم، درآمد پیش‌بینی‌شده چهار ماه نخست حدود ۱۳٫۵ میلیارد دلار بوده است (۱۱٫۵ تقسیم بر ۰٫۸۵؛ محاسبه رونما). با صفر شدن درآمد از آذر، بخش بزرگی از درآمد نفتی پیش‌بینی‌شده نیمه دوم سال ۱۴۰۵ عملاً از دست می‌رود؛ رقم دقیق آن بدون دسترسی به جدول درآمدهای قانون بودجه ۱۴۰۵ قابل محاسبه نیست.

ریال و تورم

درآمد نفتی کمتر یعنی عرضه ارز کمتر. دلار در بازار آزاد به نوشته کپلر از حدود ۱۵۷ هزار تومان در میانه ژوئن به حدود ۲۷۲ هزار تومان در ۳۰ مهر رسید؛ یعنی تومان در این دوره حدود ۴۲ درصد ارزش خود را از دست داد. تورم نقطه‌به‌نقطه شهریور ۱۴۰۵ طبق مرکز آمار ۸۹٫۸ درصد بود. بانک جهانی برای امسال انقباض ۷٫۷ درصدی اقتصاد ایران و تورم ۷۴ درصدی را پیش‌بینی کرده است (گزارش رونما درباره برآورد بانک جهانی). همه این‌ها یک علت ندارند، اما توقف صادرات نفت یکی از کانال‌های اصلی انتقال فشار است.

معیشت

کسری بودجه‌ای که از مسیر استقراض از بانک مرکزی پوشش داده شود، در نهایت به شکل تورم به سفره خانوارها می‌رسد. حقوق‌بگیران و پس‌اندازکنندگان ریالی بیش از دیگران آسیب می‌بینند، چون درآمد و دارایی‌شان با تورم همگام نمی‌شود. اگر بودجه ۱۴۰۶ با فرض درآمدی بسته شود که وصول نشود، این شکاف در میانه سال به شکل تأخیر در پرداخت‌ها، کاهش بودجه عمرانی یا تأمین تورمی ظاهر می‌شود؛ الگویی که در سال‌های تحریم پیشین نیز دیده شده بود.

گزینه‌های دولت برای پر کردن شکاف

منابع خوانده‌شده سه مسیر معمول را برای جبران کسری درآمد نفتی نام می‌برند: برداشت از صندوق توسعه ملی، فروش اوراق دولتی و تأمین مالی از بانک مرکزی. حسین سلاح‌ورزی، رئیس پیشین اتاق بازرگانی ایران، هشدار داده بزرگ‌ترین خطر این است که بودجه ۱۴۰۶ «گویی ایران با سالی عادی روبه‌روست» تنظیم شود. جدول زیر این گزینه‌ها و گزینه‌های بودجه‌نویسی را مقایسه می‌کند؛ ستون شواهد مشخص می‌کند هر مورد چه پشتوانه‌ای دارد.

ضدتحلیل: شاید ۱۳۰ دلار عدد معقولی باشد

قوی‌ترین اعتراض به این تحلیل این است که بودجه سال آینده باید برای سال آینده نوشته شود، نه امروز. اگر پیش‌نویس قطر به توافق برسد و محاصره برداشته شود، ایران می‌تواند در دوره‌ای که قیمت جهانی هنوز به دلیل کمبود عرضه بالاست، دوباره بفروشد. تجربه خرداد این را تقویت می‌کند: در چند هفته تفاهم‌نامه، ایران ذخیره روی آب خود را از سطح پایین تا نزدیک ۸۹ میلیون بشکه بازسازی کرد. حدود ۴۳ میلیون بشکه نفت درون منطقه محاصره نیز آماده فروش فوری است. برخی تحلیلگران هم گفته‌اند قیمت در صورت ادامه جنگ می‌تواند به ۱۳۰ دلار برسد.

اما در برابر این اعتراض سه شاهد قرار دارد. نخست، یک مقام ارشد ایرانی گفته تهران در موضوع هسته‌ای انعطافی نشان نمی‌دهد، در حالی که بر پایه گزارش‌ها هر گفت‌وگو درباره توقف حملات به بحث هسته‌ای گره خورده است. دوم، اگر توافقی حاصل شود و هرمز باز شود، قیمت جهانی احتمالاً پایین می‌آید؛ یعنی سناریوی «حجم بالا» و سناریوی «قیمت ۱۳۰ دلاری» تا حدی با هم ناسازگارند (استنباط رونما). سوم، فروش ایران در دوره تحریم همیشه با تخفیف انجام شده و قیمت دریافتی کمتر از برنت است.

سناریوها و شاخص‌های رصد

شاخص‌های رصد در هفته‌های آینده: نخست، پاسخ رسمی تهران به پیش‌نویس قطر که تا پایان این هفته انتظار می‌رود؛ دوم، تصمیم واشنگتن پس از انتخابات میان‌دوره‌ای ۱۲ آبان (۳ نوامبر)؛ سوم، داده‌های هفتگی کپلر و تنکرترکرز درباره بارگیری در خارک؛ چهارم، قیمت و حجم نفت در لایحه بودجه ۱۴۰۶ هنگام تقدیم به مجلس؛ و پنجم، نرخ دلار در بازار آزاد و تورم ماهانه آبان.

جمع‌بندی و محدوده قطعیت

پاسخ به پرسش اصلی این است: فرض ۱۳۰ دلاری در شرایط صادرات صفر، بیش از آنکه برآورد درآمد باشد، شرط‌بندی بر نتیجه مذاکره است. شواهد قوی نشان می‌دهد صادرات دریایی نفت خام ایران از اوایل شهریور متوقف شده و درآمد نفتی تا آذرماه به صفر نزدیک می‌شود. شواهد ضعیف‌تر، یعنی ادعای ۶۰۰ هزار بشکه صادرات در دوره محاصره، با داده‌های مستقل هم‌خوان نیست. آنچه هنوز نمی‌دانیم، رقم مصوب نهایی و فرض حجم صادرات در لایحه است.

اگر لایحه ۱۴۰۶ با فرض صادرات قابل توجه و قیمت ۱۳۰ دلار بسته شود و محاصره ادامه یابد، شکاف درآمدی در میانه سال به‌ناچار از مسیرهای تورم‌زا پر خواهد شد. اگر توافقی محاصره را بردارد، حجم برمی‌گردد اما احتمالاً قیمت پایین می‌آید. در هر دو حالت، عدد ۱۳۰ دلار کمتر به بازار نفت و بیشتر به سرنوشت مذاکره با آمریکا مربوط است. این جمع‌بندی بر داده‌های در دسترس تا ۷ آبان ۱۴۰۵ تکیه دارد و با انتشار متن لایحه باید بازبینی شود.