حکومت در جنگ از آرش و شاپور می‌گوید، اما پاسارگاد را در روز کوروش می‌بندد؛ این تناقض از کجا می‌آید؟

هفتم آبان ۱۴۰۵، روزی که هواداران کوروش آن را «روز کوروش» می‌نامند، برای دهمین سال پیاپی بدون گردهمایی آزاد در پاسارگاد گذشت. شهروندان از عبور از بیش از ده ایست بازرسی میان یزد و شیراز خبر دادند، آن هم در حالی که حکومت از تابستان ۱۴۰۴ در تبلیغات جنگی خود بیش از هر زمان دیگری از آرش کمانگیر، شاپور ساسانی و «ای ایران» استفاده کرده است.

مقدمه: یک روز، دو روایت از ایران

پاسارگاد در شمال شرق استان فارس قرار دارد و آرامگاه کوروش دوم هخامنشی در آن است. در دهه گذشته ۷ آبان برای بخشی از جامعه ایران به نمادی از هویت ملی، آزادی و «منشور حقوق بشر» تبدیل شده است. این روز در تقویم رسمی جمهوری اسلامی جایی ندارد. هر سال در همین روز جاده‌ها بسته و ایست‌های بازرسی برپا می‌شوند و سکوت رسمی ادامه پیدا می‌کند. امسال این الگو در شرایطی تکرار شد که ایران هشت ماه است در جنگ با آمریکا و اسرائیل به سر می‌برد.

پرسش اصلی این تحلیل این است: حکومتی که در جنگ به نمادهای ایران پیش از اسلام تکیه کرده، چرا هنوز نمی‌تواند گردهمایی آزاد کنار آرامگاه کوروش را تحمل کند؟ این تناقض برای رابطه حکومت با جامعه در ماه‌های پیش رو چه معنایی دارد؟ پاسخ در فرق میان «ناسیونالیسم دستوری» و «ناسیونالیسم خودجوش» نهفته است. این تحلیل نشان می‌دهد که فرق این دو در نمادها نیست. فرق در این است که کنترل نمادها در دست کیست.

امسال در پاسارگاد چه گذشت؟

آنچه درباره امسال می‌دانیم از دو منبع می‌آید و هیچ‌کدام اعلام رسمی نیست. منبع اول اطلاعیه‌ای است که ۳ آبان ۱۴۰۵ در کانال تلگرامی مدیران تأسیسات اقامتی و گردشگری استان یزد منتشر شد. این اطلاعیه می‌گوید «شورای امنیت کشور» دستور توقف بازدید تورهای داخلی و خارجی از پاسارگاد در ۷ آبان را صادر کرده است و از مدیران خواسته به مسافران بگویند بازدید در آن روز ممکن نیست. شورای امنیت کشور را نباید با شورای عالی امنیت ملی یکی دانست. این شورا زیر نظر وزارت کشور است و تصمیم‌های امنیتی-انتظامی را هماهنگ می‌کند.

منبع دوم روایت شهروندانی است که خواستند به پاسارگاد بروند. یکی از آن‌ها نوشت: «از یزد تا شیراز شاید بیشتر از ۱۰ بازرسی را رد کردیم که همگی هم می‌پرسیدند آیا می‌خواهید به پاسارگاد بروید؟» به گفته او جاده منتهی به پاسارگاد از ابتدا بسته بود. رونما نتوانست شمار ایست‌ها یا مدت بسته‌بودن جاده را به‌طور مستقل تأیید کند. خبرگزاری‌های رسمی و اداره کل میراث فرهنگی فارس هم تا زمان نگارش این تحلیل درباره پاسارگاد در ۷ آبان ۱۴۰۵ بیانیه‌ای منتشر نکرده بودند.

تایم‌لاین: از گردهمایی ۱۳۹۵ تا ایست‌های بازرسی ۱۴۰۵

سیاست امروز را باید در دنباله یک دهه دید. نقطه شروع گردهمایی بزرگ سال ۱۳۹۵ است. پس از آن واکنش حکومت در چند مرحله سخت‌تر شد: اول محدود کردن جمعیت، بعد بستن رسمی با استناد به مصوبه امنیتی و سرانجام بستن فیزیکی جاده‌ها. در همین دوره زبان تبلیغاتی حکومت به نمادهای ملی و پیش از اسلام نزدیک شد. این دو مسیر موازی پیش رفته‌اند. هم‌زمانی آن‌ها به این معنا نیست که یکی علت دیگری است.

1. ۷ آبان ۱۳۹۵ (۲۸ اکتبر ۲۰۱۶)هزاران نفر در پاسارگاد جمع شدند. برخی شاهدان شمار آن‌ها را بیش از ۲۰ هزار نفر گفتند که تأییدنشده است. شعارهایی مثل «کوروش پدر ماست، ایران وطن ماست» سر داده شد. طبق گزارش‌ها «تا ۳۰۰ نفر» بازداشت شدند.
2. ۷ آبان ۱۳۹۶ (۲۹ اکتبر ۲۰۱۷)دور پاسارگاد حصار کشیده شد و برای ساکنان محلی کارت تردد صادر شد تا خودروهای غیربومی وارد نشوند. پیش از آن روابط عمومی میراث فرهنگی فارس خبر بستن پاسارگاد را «کذب» خوانده بود. گزارش‌ها از این سال به بعد بستن پاسارگاد را رویه‌ای سالانه می‌دانند.
3. ۵ تا ۷ آبان ۱۴۰۱ (۲۷ تا ۲۹ اکتبر ۲۰۲۲)روابط عمومی معاونت میراث فرهنگی، با استناد به مصوبه «شورای امنیت کشور»، تعطیلی مجموعه‌های پاسارگاد و تخت جمشید را رسماً اعلام کرد.
4. ۶ آبان ۱۴۰۳ (۲۷ اکتبر ۲۰۲۴)گزارش‌ها از بستن جاده‌ها با حصار و موانع بتنی خبر دادند. طبق این گزارش‌ها محدودیت‌ها فقط برای شهروندان ایرانی اعمال می‌شد و تورهای خارجی مجاز بودند.
5. ۲۷ خرداد ۱۴۰۴ (۱۷ ژوئن ۲۰۲۵)در میانه جنگ دوازده‌روزه، دیوارنگاره‌ای در میدان ونک تهران رونمایی شد که آرش کمانگیر را با موشک‌های بالستیک در پس‌زمینه نشان می‌داد.
6. ۱۴ تیر ۱۴۰۴ (۵ ژوئیه ۲۰۲۵)آیت‌الله علی خامنه‌ای در نخستین حضور عمومی پس از جنگ از مداح خواست سرود «ای ایران» را بخواند. پس از آن دیوارنگاره‌ای با این مضمون در میدان انقلاب نصب شد.
7. ۷ آبان ۱۴۰۴ (۲۹ اکتبر ۲۰۲۵)ویدیوهای منتشرشده نشان می‌داد مأموران مسیر و ورودی پاسارگاد و آرامگاه کوروش را بسته‌اند.
8. ۹ اسفند ۱۴۰۴ (۲۸ فوریه ۲۰۲۶)جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران آغاز شد.
9. ۳ آبان ۱۴۰۵ (۲۵ اکتبر ۲۰۲۶)اطلاعیه کانال گردشگری یزد درباره توقف بازدید تورها از پاسارگاد در ۷ آبان منتشر شد.
10. ۷ آبان ۱۴۰۵ (۲۹ اکتبر ۲۰۲۶)شهروندان از ایست‌های متعدد بازرسی میان یزد و شیراز و بسته بودن جاده پاسارگاد خبر دادند.

داده: پاسارگاد پیش از درهای بسته

برای فهم این‌که چرا پاسارگاد برای حکومت حساس شد، باید به سال‌هایی نگاه کرد که هنوز دری بسته نبود. آمار رسمی نوروز ۱۳۹۷ (۲۱ مارس تا اوایل آوریل ۲۰۱۸) را مسعود رضایی منفرد، مدیر پایگاه میراث جهانی تخت جمشید، اعلام کرد. این آمار نشان می‌دهد رشد بازدید از پاسارگاد تقریباً سه برابر رشد بازدید از تخت جمشید بود، با این‌که تخت جمشید جاذبه‌ای بزرگ‌تر و شناخته‌شده‌تر است. این داده متعلق به هشت سال پیش است و درباره امروز نتیجه مستقیمی نمی‌دهد. اما نشان می‌دهد آرامگاه کوروش در همان سال‌ها برای بازدیدکنندگان داخلی معنایی فراتر از گردشگری پیدا کرده بود.

تحلیل چندلایه: امنیت، ایدئولوژی، جنگ

لایه اول: منطق امنیتی، یعنی ترس از جمعیت و نه از کوروش

آنچه در ۱۳۹۵ حکومت را نگران کرد خود یادبود نبود. نگرانی از ترکیب جمعیت بزرگ، شعارهای سیاسی و غافلگیری بود. آیت‌الله نوری همدانی، مرجع تقلید، در آن زمان شرکت‌کنندگان را «ضدانقلاب» خواند. او گفت شعارهایی سر داده شده که معمولاً برای رهبر جمهوری اسلامی به کار می‌رود. گزارش‌هایی هم از شعار «پهلوی پهلوی» حکایت داشت. از نگاه نهادهای امنیتی، هر فضایی که بتواند هزاران نفر را بی‌فراخوان سازمان‌یافته جمع کند، بالقوه ظرفیت اعتراض دارد. این نگاه پس از اعتراض‌های دی ۱۳۹۶، آبان ۱۳۹۸ و پاییز ۱۴۰۱ تقویت شد. استنباط رونما این است که در شرایط جنگی امروز آستانه تحمل امنیتی پایین‌تر هم رفته است.

لایه دوم: ایدئولوژی، یعنی ایران زیر اسلام

جمهوری اسلامی از ابتدا هویت ملی را ذیل هویت دینی تعریف کرده است. گزارش‌ها یادآوری می‌کنند که نام ایران در سرود جمهوری اسلامی نیامده است. ۷ آبان هم در تقویم رسمی ثبت نشده است. قادر آشنا، دبیر شورای فرهنگ عمومی، در آبان ۱۴۰۴ گفت در یک سال گذشته هیچ درخواستی برای ثبت این روز به شورا نرسیده است. این پاسخ اداری از نظر سیاسی معنادار است. حکومت لازم نمی‌داند روز کوروش را رد کند. کافی است آن را به رسمیت نشناسد و فضای فیزیکی‌اش را ببندد.

لایه سوم: جنگ، یعنی ناسیونالیسم به‌عنوان ابزار بسیج

جنگ دوازده‌روزه خرداد ۱۴۰۴ نقطه چرخش آشکاری در زبان تبلیغاتی حکومت بود. دیوارنگاره آرش با موشک‌ها، درخواست سرود «ای ایران» از سوی آیت‌الله خامنه‌ای و مجسمه شاپور یکم و والرین زانوزده در میدان انقلاب در پاییز ۱۴۰۴ همه نشان می‌دهند که نمادهای پیش از اسلام وارد ویترین رسمی شده‌اند. در روایت خوانده‌شده مداح سرود «ای ایران» را با واژه‌هایی دینی اجرا کرد که ایران را «سرزمین کربلا» می‌نامید. این جزئیات نشان می‌دهد که آمیختگی نمادها هدفمند است. ایران باستان به کار گرفته می‌شود، اما در قاب دینی و با پیام بازدارندگی نظامی.

در کنار این سه لایه، عامل چهارمی هم هست که نباید نادیده گرفت: فضای سیاسی داخل حکومت در همین روزها. چهره‌های تندرو دولت پزشکیان را به خاطر ارتباط با آمریکا هدف گرفته‌اند و حتی خروج از معاهده منع گسترش سلاح هسته‌ای را خواستار شده‌اند (گزارش رونما). در این فضا هر تصمیمی که نرمش در برابر جامعه تعبیر شود هزینه سیاسی دارد. این استنباط است و سندی درباره رابطه مستقیم این دعوا با تصمیم پاسارگاد در دست نیست.

ذی‌نفعان و روایت‌ها

روایت رسمی امسال ثبت نشده است. بنابراین روایت حکومت را از رفتار و اظهارات سال‌های قبل بازسازی کرده‌ایم و این نکته در جدول آمده است.

روایت شهروندان هم یکدست نیست. در پاسخ‌هایی که امسال منتشر شد، برخی بر میراث تمدنی و «منشور حقوق بشر» تأکید کردند و برخی از رضا پهلوی حمایت کردند. گروهی هم بر همبستگی قومی و تمامیت ارضی تأکید کردند. یکی از پاسخ‌دهندگان نوشت: «کاش رفتار و منش کوروش را الگوی رفتار و کردارمان کنیم، نه اینکه فقط نامش را خالکوبی کنیم.» این تنوع اهمیت دارد، چون نشان می‌دهد روز کوروش جنبشی واحد با رهبری مشخص نیست. روز کوروش زمینه مشترکی است که گرایش‌های گوناگون در آن به هم می‌رسند. همین ویژگی مدیریت آن را برای نهادهای امنیتی دشوار می‌کند.

آثار اجتماعی، اقتصادی و سیاسی

اجتماعی: فاصله میان دو ناسیونالیسم

اثر اجتماعی اصلی بستن پاسارگاد را باید در شکاف میان دو روایت از ملیت دید. حکومت در دیوارنگاره‌ها و مجسمه‌ها ایرانِ مقاوم و نظامی را نمایش می‌دهد. بخشی از شهروندان ایرانِ کوروش را با مفهوم آزادی و مدارا پیوند می‌زنند. وقتی حکومت هم‌زمان از نماد استفاده می‌کند و صاحبان آن را کنار می‌گذارد، این پیام را می‌فرستد که ملیت را حکومت تعریف می‌کند و جامعه نقشی در آن ندارد. این پیام در زمان جنگ هزینه بیشتری دارد، چون دولت‌ها در جنگ به همبستگی داوطلبانه نیاز دارند و اطاعت به‌تنهایی کافی نیست.

اقتصادی: گردشگری فارس در محاصره جنگ و امنیت

زیان مستقیم یک روز تعطیلی پاسارگاد به‌تنهایی بزرگ نیست و رقم رسمی‌ای هم برای آن منتشر نشده است. اما این تعطیلی بر گردشگری‌ای فرود می‌آید که جنگ پیشاپیش ضعیفش کرده است. عنوان یک گزارش خبری از تعطیلی تخت جمشید و پاسارگاد در نوروز ۱۴۰۵ به دلیل جنگ خبر می‌دهد، اما رونما متن کامل آن را نخوانده است. روزنامه پیام ما در ۱۴۰۳ نوشته بود: «پاسارگاد به اغما می‌رود و گردشگری‌اش تعطیل می‌شود.» برای اقامتگاه‌ها و تورگردانان یزد و فارس، اواخر مهر و آبان بخشی از فصل کاری است. لغو تورها به دستور امنیتی هزینه‌ای است که هیچ نهادی آن را جبران نمی‌کند.

سیاسی: پیامی به مخالفان و به داخل حکومت

از نظر سیاسی، بستن پاسارگاد نشان می‌دهد که حکومت در شرایط جنگی به سمت «امنیت حداکثری» رفته است و «مشروعیت حداکثری» را در اولویت نگذاشته است. مای ساتو، گزارشگر ویژه سازمان ملل درباره وضعیت حقوق بشر در ایران، روز ۶ آبان ۱۴۰۵ گفت این جنگ برای مردم ایران «نه امنیت، نه حقوق و نه آزادی» به ارمغان آورده است. رفتار حکومت در ۷ آبان دست‌کم در یک حوزه، یعنی آزادی تجمع، با این ارزیابی هم‌خوان است. به استنباط رونما، اگر حکومت پس از ۱۲ آبان با دور تازه‌ای از حملات روبه‌رو شود، احتمالاً همین منطق را به فضاهای جمعی دیگر هم گسترش خواهد داد.

ضدتحلیل: شاید ماجرا ساده‌تر از «ترس از جمعیت» باشد

قوی‌ترین اعتراض به این تحلیل این است که بستن پاسارگاد در شرایط جنگی می‌تواند به ملاحظات امنیت فیزیکی ربط داشته باشد و سیاسی نباشد. کشور در جنگ است و حملات هوایی به اهداف غیرنظامی هم گزارش شده است. هیئت حقیقت‌یاب سازمان ملل از کشته شدن دست‌کم ۱۷۸ غیرنظامی در حمله به یک مدرسه در میناب و یک مجموعه ورزشی در لامرد خبر داده است. از این زاویه، جلوگیری از تجمع هزاران نفر در فضای باز را می‌توان اقدامی پیشگیرانه دانست. شاهد دیگر این‌که در ۱۴۰۱ تخت جمشید هم بسته شد و تعطیلی فقط به آرامگاه کوروش محدود نبود.

این اعتراض را باید جدی گرفت، اما شواهد آن را ضعیف می‌کنند. اول این‌که رویه بستن از ۱۳۹۶ آغاز شده است، یعنی نه سال پیش از جنگ. دوم این‌که در ۱۴۰۳ گزارش‌ها می‌گویند محدودیت فقط برای ایرانیان بود و تورهای خارجی اجازه ورود داشتند. اگر نگرانی امنیت فیزیکی بود، این تبعیض معنایی نداشت. سوم این‌که پرسش تکراری مأموران از مسافران، یعنی «آیا به پاسارگاد می‌روید؟»، نشان می‌دهد هدف کنترل مقصد بوده و حفاظت از جمعیت در اولویت نبوده است. چهارم این‌که اگر دلیل جنگ بود، اعلام رسمی آن هزینه‌ای نداشت. سکوت رسمی با توضیح امنیت فیزیکی جور درنمی‌آید.

اعتراض دوم این است که «ناسیونالیسم حکومتی» شاید فقط تبلیغات کوتاه‌مدت جنگی باشد و چرخشی واقعی نباشد. در این صورت تناقضی هم که این تحلیل بر آن تکیه دارد کم‌رنگ می‌شود. این ایراد درست است که شواهد درباره عمق چرخش محدود است. اما تز ما به عمق چرخش وابسته نیست. حتی اگر استفاده از آرش و شاپور فقط تبلیغاتی باشد، باز هم نشان می‌دهد حکومت نماد را برای خود می‌خواهد و از کاربرد مستقل آن پرهیز می‌کند.

سناریوها و شاخص‌های رصد

جمع‌بندی و محدوده قطعیت

چرا حکومتی که در جنگ از آرش و شاپور می‌گوید، پاسارگاد را در روز کوروش می‌بندد؟ شواهد یک دهه گذشته نشان می‌دهد که مسئله نمادها نیستند. مسئله کنترل است. حکومت نمادهای ایران باستان را در دیوارنگاره، مجسمه و سرود بازتولید می‌کند، چون می‌تواند پیام آن‌ها را تعیین کند. پاسارگاد در ۷ آبان فضایی است که پیامش را شهروندان می‌نویسند. این پیام گاهی به آزادی و حقوق بشر می‌رسد و گاهی به شعارهای سیاسی علیه حکومت. جنگ این منطق را تغییر نداده است. فقط توجیه آسان‌تری برای آن فراهم کرده و هزینه‌اش را بالاتر برده است.

این نتیجه محدودیت‌های روشنی دارد. رونما برای سال ۱۴۰۵ به سند رسمی دسترسی نداشت. اطلاعیه یزد و روایت ایست‌های بازرسی از گزارش رسانه‌ای و شهادت شهروندان آمده‌اند. آمار بازدید هم مربوط به ۱۳۹۷ است. اطلاعاتی که می‌تواند این تحلیل را تغییر دهد سه مورد است: متن رسمی مصوبه امسال، داده بازدید پاسارگاد در سال‌های ۱۴۰۲ تا ۱۴۰۵، و هر نشانه‌ای از برخورد متفاوت با بازدیدکنندگان خارجی در ۱۴۰۵. برای فهم ریشه‌های رویارویی کنونی ایران و آمریکا، تحلیل رونما درباره مسیر رسیدن به جنگ را هم بخوانید.