اگر جنگ برگردد، جزیره‌ای‌کردن شبکه‌ی برق ایران را از خاموشی سراسری نجات می‌دهد؟

یکشنبه ۱۰ آبان ۱۴۰۵ (۱ نوامبر ۲۰۲۶)، غلامرضا جلالی، رئیس سازمان پدافند غیرعامل ایران، در سخنرانی خود گفت ۱۴ بخشِ بیشترین وابسته به برق شناسایی شده‌اند که در صورت از سرگرفته‌شدن جنگ باید پشتیبانی شوند، و مسئولان «جزیره‌ای‌کردن شبکه» را بررسی می‌کنند تا بخش‌های مختلف شبکه هم‌زمان از کار نیفتند. او نام آن بخش‌ها را نگفت. این اظهار یک روز پس از دستور رهبر ایران به فرماندهان برای پاسخ بدون محدودیت جغرافیایی به هر تهدید، و در حالی بیان شد که دونالد ترامپ پیش‌تر هم از احتمال ازسرگیری حمله پس از انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا سخن گفته است. پرسش این مطلب محدود است: جزیره‌ای‌کردن شبکه تا کجا می‌تواند برق ایران را در برابر حمله‌ی دوباره حفظ کند؟

جزیره‌ای‌کردن شبکه یعنی چه؟

شبکه‌ی سراسری برق مثل یک مجموعه‌ی به‌هم‌پیوسته کار می‌کند: اگر نیروگاهی یا خطی بزرگ ناگهان از مدار خارج شود، بار آن روی بقیه می‌افتد و در بدترین حالت خاموشی زنجیره‌ای رخ می‌دهد. در جزیره‌ای‌کردن، شبکه در لحظه‌ی بحران عمداً به چند بخش مستقل بریده می‌شود تا آسیب یک بخش به بخش‌های دیگر نرسد. بر اساس یک پژوهش ایرانی درباره‌ی تهدید نیروگاه‌ها، این روش وقتی کارآمد است که تولید پراکنده وجود داشته باشد؛ در آن صورت حتی با از دست رفتن بعضی خطوط و نیروگاه‌ها شبکه کاملاً نمی‌خوابد و می‌توان «حداقل بار لازم برای خدمات» را تأمین کرد.

شرط فنی دیگری هم وجود دارد. در ادبیات مهندسی بازیابی شبکه، هر جزیره دست‌کم به یک واحد تولیدی نیاز دارد که بدون برق بیرونی روشن شود (واحد راه‌اندازی سیاه)، وگرنه جزیره پس از قطع نمی‌تواند خودش را دوباره بالا بیاورد. پس جزیره‌ای‌کردن یک تصمیم نرم‌افزاری ساده نیست؛ به نقشه‌ی دقیق تولید، بار و حفاظت نیاز دارد که تا امروز علنی نشده است.

شبکه‌ای که پیش از این هشدار هم آسیب‌دیده بود

ظرفیت نصب‌شده‌ی نیروگاهی ایران پیش از جنگ، به نقل از شرکت تولید نیروی برق ایران، ۹۸٬۸۰۲ مگاوات بود. مقام‌های وزارت نیرو و توانیر در ماه‌های گذشته چند عدد داده‌اند که با هم برابر نیستند، چون یکی «ظرفیت از مدار خارج‌شده» را می‌گوید و دیگری «ظرفیت آسیب‌دیده» را.

وزیر نیرو اواخر شهریور گفت نیروگاه‌های دولتی آسیب‌دیده تعمیر و به شبکه برگردانده شده‌اند و تعمیر نیروگاه‌های خصوصی ادامه دارد، با هدف بازگشت همه‌ی واحدها تا تابستان آینده. مقام‌های توانیر هم تکمیل تعمیر و نگهداری شبکه را تا ۱۵ آبان و ورود ۲۰۰ مگاوات ظرفیت خورشیدی تازه را اعلام کرده‌اند. این‌ها اظهار مقام‌هاست و آمار مستقل تفکیکی از واحدهای بازگشته در دسترس نیست.

جزیره چه چیزی را نجات می‌دهد و چه چیزی را نه؟

تجربه‌ی تابستان چه نشان می‌دهد؟

تابستان امسال نشان داد شبکه پیش از جزیره‌ای‌شدن هم در حالت فشار است. در اواسط تیر، با گرما و حملات تازه به جنوب، خاموشی‌های بی‌اعلام در تهران روزانه شد. رئیس شورای شهر تهران در پاسخ به پرسش خبرنگار درباره‌ی قطعی‌ها گفت اگر می‌دانستید چند تأسیسات برقی دو روز پیش بمباران شد این را نمی‌پرسیدید. بیمارستان‌ها با سامانه‌های پشتیبان تا حد زیادی از قطعی در امان ماندند، اما صنایع از چهار تا شش ساعت خاموشی روزانه گفتند. یک استاد اقتصاد دانشگاه تهران یادآور شد ریشه‌ی بحران سرمایه‌گذاری ناکافی و تلفات شبکه است و جنگ «آخرین پاشنه» بود؛ مجتمع پتروشیمی ماهشهر هم که پیش‌تر به شبکه برق می‌داد پس از بمباران خودش مصرف‌کننده شد.

این شواهد دو چیز را هم‌زمان می‌گویند. اول اینکه آسیب به شبکه واقعی و گسترده بوده است. دوم اینکه کمبود پیش از جنگ هم وجود داشت؛ به همین دلیل جزیره‌ای‌کردن در شبکه‌ای که تعادل تولید و مصرف ندارد بیشتر به تقسیم کمبود می‌انجامد تا به حفظ برق مصرف‌کنندگان.

خط زمانی: از آغاز جنگ تا سخنرانی جلالی

1. ۹ اسفند ۱۴۰۴ (۲۸ فوریه ۲۰۲۶)آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران.
2. اسفند تا اردیبهشت ۱۴۰۵ادامه‌ی حملات به زیرساخت‌های انرژی؛ در فروردین تأسیسات تأمین برق، بخار و آب در مجتمع‌های پتروشیمی هدف قرار گرفتند.
3. تیر ۱۴۰۵وزارت نیرو آسیب به زیرساخت برق را برای نخستین بار تأیید کرد؛ مدیرعامل توانیر از ۴۲۰۰ مگاوات ظرفیت ازدست‌رفته و بیش از ۲۰۰۰ نقطه آسیب‌دیده گفت. ترامپ نیز تهدید کرد نیروگاه‌ها را ویران می‌کند.
4. ۴ شهریور ۱۴۰۵وزیر نیرو: نیروگاه‌های دولتی تعمیر و به شبکه بازگردانده شده‌اند.
5. ۹ آبان ۱۴۰۵ (۳۱ اکتبر)دستور رهبر ایران به فرماندهان برای پاسخ بدون محدودیت جغرافیایی؛ سخنگوی ارتش نیز هشدار داد جنگ احتمالی ممکن است طولانی‌تر شود.
6. ۱۰ آبان ۱۴۰۵ (۱ نوامبر)جلالی از ۱۴ بخش وابسته به برق و بررسی جزیره‌ای‌کردن شبکه سخن گفت.

قوی‌ترین دیدگاه مخالف

می‌توان گفت جزیره‌ای‌کردن حتی در شبکه‌ی کم‌ذخیره هم ارزش دارد، چون هدف آن مهار خاموشی سراسری است و تأمین کامل برق هدفش نیست. اگر ۱۴ بخش حیاتی از پیش برای دریافت اولویت برق مشخص شوند، همین اولویت‌بندی برای بیمارستان، آب و ارتباطات تفاوت واقعی می‌سازد. تجربه‌ی تابستان نیز با این برداشت هم‌خوان است: بیمارستان‌ها با پشتیبان‌ها به کارشان ادامه دادند، هرچند شبکه‌ی عمومی دچار قطعی بود.

این برداشت درست است، اما جواب پرسش اصلی را کامل نمی‌دهد. «مهار گسترش خاموشی» با «حفظ برق» یکی نیست. اگر نیروگاه‌های درون یک جزیره آسیب ببینند یا سوخت نرسد، همان جزیره هم خاموش می‌شود. افزون بر این، جلالی نه جزئیات اجرا را گفته و نه فهرست بخش‌ها را؛ بنابراین نمی‌توان گفت طرح تا چه اندازه آماده است.

سناریوها و نشانه‌های قابل‌رصد

برای این سناریوها احتمال عددی داده نمی‌شود، چون مبنای کمی قابل‌دفاعی وجود ندارد.

جمع‌بندی