
مریخنورد کنجکاوی نشانهٔ لایههای نازک آب در مریخ پیدا کرد
پژوهشی در PNAS با بررسی بیش از یک دهه دادهٔ مریخنورد کنجکاوی نشان میدهد در فصلهای گرم، لایههایی به ضخامت چند مولکول آب در دهانهٔ گیل مریخ با هوای سیاره اکسیژن ردوبدل میکنند.
مریخنورد کنجکاوی ناسا نشانهٔ تازهای از آب در مریخ پیدا کرده است: لایههایی بسیار نازک و مایعمانند که در گرمترین فصلهای سال روی سطح یا لابهلای دانههای خاک دهانهٔ گیل شکل میگیرند. پژوهشی که دوشنبه ۱۶ نوامبر ۲۰۲۶ در نشریهٔ علمی PNAS منتشر شد، این نتیجه را از بررسی دادههایی گرفته که کنجکاوی از ۲۰۱۲ تا ۲۰۲۵ از هوای مریخ جمع کرده است.
این آب نه دریاچه است و نه جویبار. پژوهشگران از لایههایی حرف میزنند که ضخامتشان حداکثر به چند مولکول میرسد و با چشم دیده نمیشود. خودِ آب هم مستقیم دیده نشده است؛ رد آن در ترکیب هوای مریخ پیدا شده و برای همین، این یافته شاهدی غیرمستقیم به شمار میآید.
هوای مریخ هر سال چه تغییری میکند؟
حدود ۹۵ درصد هوای مریخ دیاکسید کربن است. هر مولکول این گاز دو اتم اکسیژن دارد و اتمهای اکسیژن همه هموزن نیستند: در کنار اکسیژن معمولی، گونهٔ سنگینتری به نام اکسیژن ۱۸ هم وجود دارد. به این گونههای سبک و سنگینِ یک عنصر «ایزوتوپ» میگویند و نسبت آنها به هم، مثل اثر انگشت، نشان میدهد یک گاز از کجا آمده و با چه چیزهایی تماس داشته است.
هدر فرانتس، ژئوشیمیدان مرکز پروازهای فضایی گادرد ناسا و نویسندهٔ اصلی پژوهش، با همکارانش همین نسبت را در بیش از یک دهه اندازهگیری کنجکاوی دنبال کرد. آنها هم تفاوت فصلها را بررسی کردند و هم تفاوت شب و روز را. میان شب و روز تفاوت معناداری پیدا نشد، اما در بهار و تابستان مریخ سهم اکسیژن ۱۸ در دیاکسید کربن هوا بالا میرفت. به گفتهٔ پژوهشگران، این نخستین پروندهٔ بلندمدت از ترکیب ایزوتوپی دیاکسید کربن در جو مریخ است.
چرا ردّ آب در مریخ را در هوا پیدا کردند؟
گروه پژوهشی چند توضیح احتمالی را با مدلهای رایانهای آزمود. فقط یکی از آنها توانست تغییرهای دیدهشده را بازسازی کند: دیاکسید کربن هوا با لایههای بسیار نازک آب، اتم اکسیژن ردوبدل میکند. وقتی مولکول گاز با آب تماس پیدا میکند، اتمهای اکسیژن میان آن دو جابهجا میشود و ترکیب ایزوتوپی گاز تغییر میکند.
فرانتس میگوید: «تبادل ایزوتوپهای اکسیژن میان دیاکسید کربن و آب تنها سازوکاری است که مدلهای ما نشان دادند میتواند این اندازه غنیشدگی اکسیژن ۱۸ را در هوای دهانهٔ گیل پدید آورد.»
چنین آبی نمیتواند یخ باشد. آب یخزده، مثل آنچه در کلاهکهای قطبی یا مخزنهای زیرسطحی مریخ هست، در بلورهای یخ حبس است. آبی که این پژوهش از آن حرف میزند در گرمترین بخش سال مریخ آزاد است و با هوا واکنش میدهد. این تبادل حتی با تکمولکولهای آب هم میتواند رخ دهد.
آزمایشگاهی که بیش از یک دهه هوای مریخ را بو کشیده است
کنجکاوی در اوت ۲۰۱۲ در دهانهٔ گیل فرود آمد؛ گودال برخوردی بزرگی که کمی پایینتر از خط استوای مریخ است. در شکم این مریخنورد آزمایشگاه شیمی کوچکی به نام SAM («تحلیل نمونه در مریخ») کار میکند که هوای دهانه را به درون میکشد و هم ترکیب شیمیایی گازها را میسنجد و هم ترکیب ایزوتوپیشان را.
پیش از کنجکاوی، فقط دو سطحنشین وایکینگِ ناسا در سال ۱۹۷۶ توانسته بودند هوای نزدیک سطح مریخ را بسنجند و آزمایشهای آنها تنها چند روز مریخی را پوشش میداد. دنبالکردن فصلبهفصلِ هوا، آن هم در سالهای پیاپی، فقط با ماندگاری طولانی کنجکاوی ممکن شد. فرانتس میگوید: «وقتی این اندازهگیریها را در آغاز مأموریت شروع کردیم، هیچکس چنین چیزی را انتظار نداشت.»
این نخستین غافلگیری فصلی هوای دهانهٔ گیل هم نیست. ناسا در سال ۲۰۱۹ اعلام کرد مقدار گاز اکسیژن در هوای این دهانه در بهار و تابستان تا ۳۰ درصد بالا میرود و در پاییز پایین میآید، بیآنکه هیچ فرایند شیمیایی شناختهشدهای آن را توضیح دهد. پژوهشگران همان زمان گفتند پاسخ را باید در خاک سطح جست که با فصلها تغییر میکند. پژوهش تازه هم نگاه را به همانجا میبرد: مرز خاک و هوا.
از دریاچهٔ باستانی تا لایهای به ضخامت چند مولکول
کنجکاوی سالهاست شواهدی جمع میکند که نشان میدهد میلیاردها سال پیش در این بخش مریخ دریاچه و رود وجود داشته و بعدها آب خشک شده و کانیهای نمکی به جا گذاشته است. تفاوت یافتهٔ تازه در زمان آن است: این بار حرف از آبی است که همین حالا، هرچند در مقیاسی بسیار کوچک، با هوای سیاره در دادوستد است.
برای کسی که خبرهای مریخ را دنبال میکند، معنای عملیاش روشن است: این آب را نمیشود جمع کرد یا نوشید و پژوهشگران هم آن را نشانهٔ حیات معرفی نکردهاند. اهمیتش در این است که نشان میدهد خاک و هوای مریخِ امروز از هم جدا نیستند و هر سال، با گرمشدن هوا، چیزی میانشان ردوبدل میشود.
گام بعدی، همین اندازهگیری در جاهای دیگر مریخ است
همهٔ این دادهها از یک نقطهٔ مریخ آمده است و هنوز کسی نمیداند تبادل میان دیاکسید کربن و آب در جاهای دیگر سیاره هم رخ میدهد یا نه. فرانتس و همکارانش امیدوارند مأموریتهای آینده دادههای مشابهی از نقاط دیگر بگیرند تا روشن شود این پدیده چقدر گسترده است. به گفتهٔ او، چنین دادههایی دربارهٔ ترکیب آب زیرسطحی در دیگر مناطق مریخ هم اطلاعات میدهد.
خود کنجکاوی هم هنوز کار میکند. این مریخنورد از سال ۲۰۱۴ از کوه شارپ، کوه پنجکیلومتری میان دهانهٔ گیل، بالا میرود و بهتازگی یک کیلومتر از کف دهانه ارتفاع گرفته است. ناسا میگوید کنجکاوی بیشترِ سال آینده را در لایههای سرشار از سولفات و کربنات میگذراند و دانشمندان امیدوارند در ۲۰۲۷ به پای صخرههای بادتراشیدهای برسد که سالهاست از دور تماشایشان میکنند.




