آفریقا چگونه از حاشیه بحران به میدان تازه رقابت قدرت‌های جهانی تبدیل شد؟

آفریقا؛ آزمایشگاه نظم چندقطبی

مسئله آفریقا فقط این نیست که قدرت‌های جهانی دوباره به این قاره توجه کرده‌اند. مسئله عمیق‌تر این است که آفریقا به آزمایشگاه مدل تازه‌ای از نفوذ تبدیل شده است؛ مدلی که در آن قدرت‌ها الزاماً با اشغال مستقیم، پایگاه دائمی یا استعمار کلاسیک پیش نمی‌روند، بلکه از مسیر پهپاد، بندر، معدن، بدهی، روایت، مهاجرت و قرارداد امنیتی نفوذ می‌سازند.

جنگ سودان، بحران ساحل، اهمیت شاخ آفریقا، رقابت بر سر کبالت و لیتیوم، بازطراحی حضور فرانسه، نفوذ روسیه، سرمایه‌گذاری چین، حضور دفاعی ترکیه، نقش کشورهای خلیج فارس و تحرک هند و برزیل، قطعات جداگانه یک پازل نیستند. این‌ها نشانه شکل‌گیری یک میدان چندلایه‌اند؛ میدانی که در آن دولت‌های شکننده به وابستگی امنیتی نزدیک می‌شوند و دولت‌های چانه‌زن می‌کوشند از همین رقابت برای سرمایه، فناوری و امتیاز سیاسی استفاده کنند.

مسئله اصلی چیست؟

روایت ساده می‌گوید آفریقا از حاشیه بحران به میدان رقابت قدرت‌ها آمده است. این جمله درست است، اما کافی نیست. اگر مقاله فقط همین را تکرار کند، قاره‌ای با ۵۴ کشور، ده‌ها مدل حکمرانی، اقتصادهای متفاوت و تجربه‌های تاریخی متنوع را به چند منطقه بحرانی تقلیل می‌دهد. مسئله اصلی این نیست که آفریقا «بحران‌زده» است؛ مسئله این است که بحران، معدن، بندر، مهاجرت، امنیت و فناوری جنگ ارزان در برخی نقاط قاره به هم متصل شده‌اند.

در سودان، پهپادها هزینه ادامه جنگ را پایین‌تر آورده‌اند. در ساحل، فرسایش دولت و نارضایتی از مدل امنیتی غرب راه را برای روسیه و ائتلاف‌های تازه باز کرده است. در شاخ آفریقا، بندر و مسیر دریایی به ابزار نفوذ تبدیل شده‌اند. در حوزه معادن، کبالت، مس، لیتیوم، منگنز و فلزات راهبردی این قاره را به زنجیره انرژی پاک و فناوری جهانی وصل کرده‌اند. اما این تصویر بدون توجه به عوامل داخلی ناقص است: فساد، ضعف دولت، ارتش‌های چندپاره، بحران مشروعیت و اقتصاد جنگ، همان شکاف‌هایی هستند که قدرت‌های خارجی روی آن‌ها سوار می‌شوند.

داده‌ها و منابع کلیدی

• دفتر حقوق بشر سازمان ملل اعلام کرده است که در سودان، بین ژانویه تا آوریل ۲۰۲۶، حملات پهپادی عامل دست‌کم ۸۸۰ مرگ غیرنظامی و بیش از ۸۰ درصد تلفات غیرنظامی مرتبط با جنگ بوده‌اند.
• UNHCR تأکید می‌کند که از آغاز جنگ سودان در آوریل ۲۰۲۳، شمار زیادی از غیرنظامیان ناچار به فرار داخلی یا عبور به کشورهای همسایه مانند چاد، مصر، اتیوپی، لیبی، سودان جنوبی و اوگاندا شده‌اند.
• صندوق بین‌المللی پول می‌گوید جمهوری دموکراتیک کنگو بیش از ۷۰ درصد تولید جهانی کبالت و حدود نیمی از ذخایر اثبات‌شده آن را در اختیار دارد؛ همچنین آفریقای جنوبی، گابن و غنا در تولید منگنز جایگاه مهمی دارند.
• آژانس بین‌المللی انرژی برآورد می‌کند که برای پاسخ به تقاضای مواد معدنی حیاتی، تا سال ۲۰۴۰ حدود ۵۰۰ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری تازه در معدن لازم است و در سناریوی تقاضای بالاتر این رقم به حدود ۶۰۰ میلیارد دلار می‌رسد.
• کمیسیون اقتصادی سازمان ملل برای آفریقا اعلام کرده است جمعیت این قاره از بیش از ۱.۵ میلیارد نفر در ۲۰۲۴ به حدود ۲.۵ میلیارد نفر در ۲۰۵۰ خواهد رسید؛ یعنی بیش از یک‌چهارم جمعیت جهان در میانه قرن در آفریقا خواهد بود.
• Reuters گزارش داده است فرانسه پس از کاهش نفوذ در مستعمرات سابق خود، در اجلاس نایروبی به دنبال بازطراحی رابطه با قاره و تمرکز بر شرکای جدید، به‌ویژه کشورهای انگلیسی‌زبان، بوده است.
• سه کشور مالی، نیجر و بورکینافاسو در ژانویه ۲۰۲۵ رسماً از ECOWAS خارج شدند و ائتلاف دولت‌های ساحل را تقویت کردند؛ رخدادی که نشان می‌دهد بحران ساحل فقط امنیتی نیست، بلکه نهادی و منطقه‌ای هم هست.

از پهپاد تا معدن؛ سازوکار پنهان جنگ ارزان

ضعف اصلی بسیاری از تحلیل‌ها این است که پهپاد را فقط ابزار نظامی می‌بینند. در سودان، پهپاد نشانه تغییر در اقتصاد جنگ است. وقتی حمله دقیق یا نیمه‌دقیق با هزینه کمتر ممکن می‌شود، جنگ می‌تواند طولانی‌تر، پراکنده‌تر و کمتر وابسته به عملیات زمینی کلاسیک ادامه پیدا کند. سازمان ملل هشدار داده که استفاده فزاینده از پهپادها می‌تواند حتی در فصل بارندگی، که پیش‌تر عملیات زمینی را کند می‌کرد، شدت درگیری را حفظ کند.

این تحول یک زنجیره ژئوپلیتیک می‌سازد: جنگ ارزان‌تر می‌شود، ناامنی پایدارتر می‌ماند، دولت یا شبه‌دولت برای حفاظت از زیرساخت، معدن، بندر و مسیر حمل‌ونقل به پشتیبان خارجی نیاز پیدا می‌کند، و همان پشتیبان می‌تواند در ازای امنیت، قرارداد سیاسی، معدنی یا بندری بگیرد. به بیان ساده، پهپاد فقط در آسمان جنگ نمی‌سازد؛ روی زمین، اقتصاد امتیازدهی را هم تغییر می‌دهد.

این سازوکار در مناطقی خطرناک‌تر است که دولت مرکزی ضعیف، ارتش چندپاره، مرزهای نفوذپذیر و منابع قابل استخراج وجود دارد. در چنین محیطی، امنیت به کالا تبدیل می‌شود و هرکس امنیت عرضه کند، می‌تواند سهمی از معدن، بندر، مسیر یا قدرت سیاسی مطالبه کند.

ساحل؛ فرسایش دولت، نه فقط عقب‌نشینی فرانسه

بحران ساحل را نباید فقط به خروج فرانسه یا ورود روسیه تقلیل داد. فرانسه قطعاً بخش مهمی از معادله است: خروج نیروهای فرانسوی از مالی، بورکینافاسو، نیجر و آغاز خروج از چاد، پایان یک دوره امنیتی را نشان می‌دهد. اما ریشه بحران عمیق‌تر است: دولت‌های ضعیف، فساد، ناتوانی در ارائه امنیت، نارضایتی روستایی، اقتصاد قاچاق، شکاف مرکز و پیرامون، و شکست راهبردهای ضدتروریسم.

کودتاهای مالی، نیجر و بورکینافاسو فقط واکنش به غرب نبودند؛ نشانه فرسایش قرارداد سیاسی داخلی هم بودند. وقتی دولت منتخب نتواند امنیت، خدمات و مشروعیت فراهم کند، ارتش خود را به عنوان راه‌حل معرفی می‌کند. در این فضا، روایت ضدفرانسوی و همکاری با روسیه جذاب می‌شود، اما الزاماً مسئله حکمرانی را حل نمی‌کند.

خروج رسمی مالی، نیجر و بورکینافاسو از ECOWAS و شکل‌گیری ائتلاف دولت‌های ساحل نشان می‌دهد بحران به سطح نهادی رسیده است. این مسئله فقط میدان جنگ را تغییر نمی‌دهد؛ تجارت منطقه‌ای، جابه‌جایی مردم، همکاری مرزی و اعتبار سازوکارهای آفریقایی را نیز تحت فشار قرار می‌دهد.

شاخ آفریقا؛ بندر، دریای سرخ و امنیت انرژی

شاخ آفریقا در نگاه اول منطقه‌ای پرتنش و شکننده است، اما از زاویه قدرت جهانی، یک گره لجستیکی است. دریای سرخ، باب‌المندب، خلیج عدن و اقیانوس هند مسیر اتصال انرژی، کالا، ناوگان نظامی و تجارت جهانی‌اند. هر بازیگری که در این منطقه نفوذ بندری یا امنیتی پیدا کند، فقط در یک کشور آفریقایی سرمایه‌گذاری نکرده؛ بخشی از نقشه حمل‌ونقل و امنیت جهانی را لمس کرده است.

کشورهای خلیج فارس به بنادر، کشاورزی، امنیت غذایی و مسیرهای دریایی نگاه می‌کنند. ترکیه با شبکه دفاعی، پهپادی، تجاری و فرهنگی جلو می‌رود. چین زیرساخت و لجستیک را به زنجیره تجارت خود وصل می‌کند. هند نیز با توجه به جایگاه اقیانوس هند، همکاری دریایی با کشورهای شرق آفریقا را جدی‌تر کرده است. به همین دلیل شاخ آفریقا فقط «منطقه بحران» نیست؛ یک چهارراه ژئوپلیتیک است.

مواد معدنی حیاتی؛ فرصت توسعه یا دام استخراج؟

مواد معدنی حیاتی می‌توانند بزرگ‌ترین فرصت اقتصادی برخی کشورهای آفریقایی باشند، اما فقط در صورتی که قاره در نقش صادرکننده خام باقی نماند. تجربه تاریخی نشان می‌دهد معدن به‌تنهایی توسعه نمی‌سازد. اگر قراردادها نامتوازن باشند، اگر مالیات و حق امتیاز درست طراحی نشود، اگر فرآوری در خارج انجام شود و اگر درآمدها وارد شبکه فساد و رانت شوند، معدن می‌تواند همان چیزی شود که اقتصاددانان آن را نفرین منابع یا بیماری هلندی می‌نامند.

در جمهوری دموکراتیک کنگو، مسئله فقط تولید کبالت نیست؛ مسئله این است که چه کسی مالک فرآوری، قیمت‌گذاری، حمل، بیمه، اعتبار و فناوری است. در زامبیا، مس می‌تواند پایه صنعتی‌سازی باشد، اما بدون برق پایدار، نیروی ماهر و حمل‌ونقل ارزان، بخش بزرگی از ارزش افزوده بیرون از کشور ساخته می‌شود. در آفریقای جنوبی، معدن با بحران برق، نابرابری و سیاست صنعتی گره خورده است. بنابراین «منابع زیاد» مساوی با «قدرت زیاد» نیست؛ قدرت زمانی ساخته می‌شود که کشور بتواند زنجیره ارزش را کنترل کند.

در اینجا رقابت قدرت‌ها دو اثر متضاد دارد. از یک طرف، رقابت چین، اروپا، آمریکا، هند و بازیگران منطقه‌ای می‌تواند قدرت چانه‌زنی کشورهای دارنده معدن را بالا ببرد. از طرف دیگر، همین رقابت می‌تواند دولت ضعیف را به فروش سریع امتیاز، قراردادهای محرمانه و وابستگی به یک خریدار یا تأمین‌کننده خاص سوق دهد.

بازیگران آفریقایی؛ قربانی یا چانه‌زن؟

یکی از خطاهای رایج این است که آفریقا را فقط قربانی رقابت قدرت‌ها بدانیم. این نگاه، عاملیت دولت‌ها و جوامع آفریقایی را نادیده می‌گیرد. بسیاری از دولت‌ها میان چین، غرب، روسیه، ترکیه، هند، برزیل و خلیج فارس موازنه می‌کنند تا سرمایه، امنیت، فناوری یا اعتبار بگیرند. برخی قراردادها را بازنویسی می‌کنند، برخی مسیرهای جدید تأمین مالی می‌سازند و برخی از رقابت خارجی برای افزایش اختیار خود استفاده می‌کنند.

اما این چانه‌زنی فقط زمانی به نفع توسعه است که دولت توان نهادی داشته باشد. کشوری که نظام مالیاتی قوی، قراردادهای شفاف، رسانه مستقل، دادگاه مؤثر و جامعه مدنی فعال دارد، بهتر می‌تواند از رقابت قدرت‌ها امتیاز بگیرد. در مقابل، کشور شکننده ممکن است همان رقابت را به بدهی، وابستگی امنیتی، فساد یا واگذاری منابع تبدیل کند.

اثر اقتصادی

اثر اقتصادی این رقابت دوگانه است. در سناریوی مثبت، سرمایه‌گذاری در بندر، معدن، انرژی، راه‌آهن، کشاورزی و فناوری می‌تواند به رشد، اشتغال، اتصال منطقه‌ای و صنعتی‌سازی کمک کند. برای نمونه، اگر یک کشور معدنی بتواند بخشی از فرآوری را داخلی کند، فقط صادرکننده سنگ معدن نخواهد بود؛ اشتغال صنعتی، دانش فنی و درآمد مالیاتی بیشتری ایجاد می‌کند.

در سناریوی منفی، قاره در نقش تأمین‌کننده خام باقی می‌ماند و ارزش اصلی در مرحله فرآوری، اعتبار، بیمه، حمل و فناوری به بیرون منتقل می‌شود. این همان خطر اصلی در اقتصاد مواد معدنی حیاتی است: جهان به کبالت و لیتیوم نیاز دارد، اما اگر قواعد بازی تغییر نکند، سود اصلی الزاماً به جوامع محلی نمی‌رسد.

اثر انسانی، اجتماعی و سیاسی

هزینه انسانی این روند در سودان آشکار است. پهپادها جنگ را دقیق‌تر نمی‌کنند؛ در دولت‌های شکننده می‌توانند جنگ را گسترده‌تر، سریع‌تر و غیرقابل پیش‌بینی‌تر کنند. وقتی غیرنظامیان از بازار، جاده، بیمارستان یا منطقه مسکونی هدف قرار می‌گیرند، بحران فقط نظامی نیست؛ آموزش، سلامت، غذا، مرزها و کشورهای همسایه را درگیر می‌کند.

در ساحل، اثر اجتماعی بیشتر در بحران مشروعیت دیده می‌شود. وقتی شهروندان احساس کنند دولت، ارتش یا شریک خارجی امنیت نمی‌آورد، پذیرش حکومت نظامی، روایت‌های افراطی و راه‌حل‌های سخت افزایش می‌یابد. همین وضعیت باعث می‌شود امنیت به جای یک خدمت عمومی، به کالایی سیاسی تبدیل شود که دولت برای به دست آوردنش به بازیگر خارجی امتیاز می‌دهد.

جمع‌بندی تحلیلی

آفریقا مهم شده، اما نه به این دلیل ساده که قدرت‌های جهانی به آن برگشته‌اند. این قاره زمانی به مرکز تحلیل تبدیل می‌شود که بفهمیم جنگ، معدن، بندر، مهاجرت، بدهی و روایت چگونه در کنار هم قدرت می‌سازند. سودان فقط نمونه جنگ داخلی نیست؛ نشانه ورود دولت‌های شکننده به عصر جنگ ارزان است. ساحل فقط نمونه عقب‌نشینی فرانسه نیست؛ نشانه فرسایش دولت و بحران نهادهای منطقه‌ای است. شاخ آفریقا فقط منطقه بحران نیست؛ گره دریایی امنیت انرژی و تجارت جهانی است. معادن حیاتی فقط فرصت اقتصادی نیستند؛ آزمون حکمرانی، شفافیت و صنعتی‌سازی‌اند.

آینده نظم جهانی فقط در اوکراین، تایوان یا خاورمیانه تعیین نمی‌شود. بخشی از آن در قراردادهای معدنی کنگو، بنادر دریای سرخ، جنگ سودان، مسیرهای مهاجرت به اروپا، ائتلاف‌های ساحل و نهادهای آفریقایی نوشته می‌شود. اما نتیجه این روند از پیش قطعی نیست. در کشورهایی که نهاد قوی‌تر دارند، رقابت خارجی می‌تواند فرصت چانه‌زنی و توسعه باشد. در کشورهایی که دولت شکننده است، همان رقابت می‌تواند به جنگ نیابتی، بدهی، واگذاری منابع و وابستگی امنیتی تبدیل شود.

بنابراین پرسش اصلی رونما این نیست که «آیا آفریقا به میدان رقابت قدرت‌ها تبدیل شده است؟» پاسخ این پرسش روشن است. پرسش دقیق‌تر این است: کدام آفریقا، با کدام نهاد، در برابر کدام ابزار نفوذ، چه مقدار قدرت چانه‌زنی دارد؟