آمریکا مانع حضور محمد اسلامی در کنفرانس آژانس شد

جلوگیری از حضور محمد اسلامی، رئیس سازمان انرژی اتمی ایران، در کنفرانس عمومی آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در وین به یک اختلاف تازه میان تهران، واشنگتن و اتریش تبدیل شده است. اتریش برای سفر اسلامی درخواست معافیت از ممنوعیت سفر مطرح کرده بود، اما کمیته تحریم‌های شورای امنیت پس از مخالفت آمریکا آن را تأیید نکرد؛ در نتیجه اسلامی نتوانست در نشست شرکت کند.

• محمد اسلامی مشمول محدودیت سفر مرتبط با تحریم‌های سازمان ملل است.
• اتریش به عنوان کشور میزبان برای او درخواست معافیت کرده بود.
• آمریکا با این معافیت مخالفت کرد و درخواست در کمیته تحریم‌ها تأیید نشد.
• ایران این اقدام را سیاسی و مغایر تعهدات کشور میزبان دانسته است.

چرا محمد اسلامی نتوانست وارد وین شود؟

موضوع اصلی فقط صدور یا عدم صدور ویزای عادی نبود. محمد اسلامی در چارچوب تحریم‌های سازمان ملل با محدودیت سفر روبه‌روست و برای حضور در یک نشست بین‌المللی در وین نیاز به معافیت داشت. اتریش، به عنوان میزبان نهادهای سازمان ملل در وین، امکان درخواست چنین معافیتی را دارد و برای اسلامی نیز این مسیر را دنبال کرد.

اما بر اساس توضیح مقام‌های اتریشی و گزارش‌های مستقل، آمریکا با اعطای معافیت مخالفت کرد و کمیته تحریم‌های شورای امنیت درخواست را نپذیرفت. واشنگتن استدلال کرده حضور اسلامی می‌تواند به تهران امکان بهره‌برداری تبلیغاتی بدهد و با تلاش‌ها برای واداشتن ایران به همکاری بیشتر با آژانس در تضاد باشد. این موضع یک استدلال سیاسی دولت آمریکاست، نه یک نتیجه حقوقی درباره برنامه هسته‌ای ایران.

روایت ایران، آمریکا و اتریش چه تفاوتی دارد؟

تهران می‌گوید جلوگیری از حضور رئیس سازمان انرژی اتمی در نشست سالانه آژانس اقدامی سیاسی است و با حقوق ایران به عنوان عضو آژانس سازگار نیست. رسانه‌های دولتی ایران همچنین گفته‌اند اسلامی و هیئت همراه برای سفر به وین حرکت کرده بودند اما مسیر سفر به دلیل موانع ایجادشده متوقف شد و آنها به تهران بازگشتند.

اتریش در مقابل می‌گوید مسئله به تصمیم کمیته تحریم‌های سازمان ملل مربوط بوده است. آمریکا نیز مخالفت خود با معافیت را پنهان نکرده است. بنابراین بخش تأییدشده ماجرا این است که درخواست معافیت وجود داشته، آمریکا با آن مخالفت کرده و معافیت صادر نشده است؛ اما تعبیر تهران درباره «فشار سیاسی» یا ارزیابی واشنگتن درباره اهداف حضور اسلامی، مواضع طرف‌های درگیر هستند.

چرا این اختلاف اکنون مهم است؟

این اتفاق در زمانی رخ داده که روابط ایران و آژانس به یکی از پرتنش‌ترین مقاطع سال‌های اخیر رسیده است. شورای حکام آژانس چند روز پیش پرونده ایران را به شورای امنیت گزارش کرد و دسترسی بازرسان به برخی سایت‌های آسیب‌دیده همچنان محدود است. آژانس همچنین اعلام کرده قادر نیست وضعیت کامل ذخیره اورانیوم غنی‌شده تا سطح ۶۰ درصد را به شکل مستقل راستی‌آزمایی کند.

در چنین شرایطی، حذف رئیس سازمان انرژی اتمی ایران از نشست عمومی فقط یک مسئله تشریفاتی نیست. کنفرانس عمومی جایی است که دولت‌ها مواضع خود را اعلام می‌کنند، دیدارهای دوجانبه انجام می‌شود و کانال‌های فنی و سیاسی در حاشیه نشست فعال‌اند. غیبت اسلامی می‌تواند یکی از کانال‌های مستقیم گفت‌وگو را محدود کند، هرچند هیئت ایران همچنان می‌تواند از طریق نمایندگان دیگر در نشست حضور داشته باشد.

آنچه می‌دانیم و آنچه هنوز نامعلوم است

تأیید شده که اسلامی در کنفرانس حضور نکرد و درخواست معافیت سفر برای او به نتیجه نرسید. همچنین تأیید شده که آمریکا با معافیت مخالفت کرده است. اما هنوز روشن نیست این اتفاق چه اثر عملی بر مذاکرات فنی ایران و آژانس یا بر تصمیم‌های بعدی شورای حکام خواهد گذاشت.

همچنین نباید عدم حضور اسلامی را به معنی قطع ارتباط ایران و آژانس دانست. ساختار همکاری آژانس با ایران به سطح کارشناسی، نمایندگی دائم ایران در وین و ارتباطات مدیرکل آژانس با مقام‌های مختلف ایرانی متکی است. بنابراین اثر واقعی این رویداد باید در هفته‌های بعد و از روی میزان دسترسی بازرسان، جلسات فنی و تصمیم‌های رسمی سنجیده شود.

تأثیر بر ایران و پرونده هسته‌ای

برای ایران، مهم‌ترین اثر فوری سیاسی است. تهران می‌تواند این پرونده را نمونه‌ای از سیاسی‌شدن سازوکارهای بین‌المللی معرفی کند و از آن در مجادله با آمریکا و سه کشور اروپایی استفاده کند. در مقابل، کشورهای غربی احتمالاً بر این نکته تأکید خواهند کرد که محدودیت سفر نتیجه بازگشت تحریم‌های سازمان ملل و وضعیت حقوقی اسلامی است.

اثر اقتصادی مستقیمی از این اتفاق به تنهایی قابل اثبات نیست. با این حال، هر رویدادی که شکاف میان ایران، آژانس و قدرت‌های غربی را عمیق‌تر کند می‌تواند بر ارزیابی ریسک سیاسی، تحریم‌ها و آینده مذاکرات هسته‌ای اثر بگذارد. رونما پیش‌تر درباره تلاش آمریکا و سه کشور اروپایی برای ارجاع پرونده هسته‌ای ایران گزارش داده است.

پیشینه محدودیت سفر اسلامی

محمد اسلامی از سال ۲۰۲۱ ریاست سازمان انرژی اتمی ایران را بر عهده دارد و در سال‌های گذشته بارها در نشست‌های سالانه آژانس در وین شرکت کرده است. پس از بازگشت تحریم‌های سازمان ملل، محدودیت‌های سفر و مالی بار دیگر برای شماری از مقام‌های ایرانی فعال شد. همین تغییر حقوقی، حضور او در نشست امسال را به مسئله‌ای متفاوت از سال‌های قبل تبدیل کرد.

هم‌زمان، پرونده هسته‌ای ایران نیز از مرحله اختلاف صرف بر سر سطح غنی‌سازی فراتر رفته و به موضوع دسترسی بازرسان، سایت‌های آسیب‌دیده، مواد هسته‌ای اعلام‌نشده و نقش شورای امنیت پیوند خورده است. این مجموعه باعث شده حتی یک مسئله مربوط به سفر یک مقام ارشد، بار سیاسی قابل توجهی پیدا کند.

مسیر بعدی را با چه چیزی باید سنجید؟

سه شاخص تعیین‌کننده است: آیا تماس فنی ایران و آژانس پس از این اختلاف ادامه می‌یابد؛ آیا بازرسان به سایت‌های مورد اختلاف دسترسی بیشتری پیدا می‌کنند؛ و آیا شورای امنیت یا شورای حکام تصمیم تازه‌ای درباره ایران می‌گیرند. همچنین باید دید تهران در واکنش، سطح همکاری خود را تغییر می‌دهد یا اعتراض را در سطح سیاسی نگه می‌دارد.

جمع‌بندی فعلی روشن است: آمریکا با معافیت سفر محمد اسلامی مخالفت کرد و در نتیجه او در کنفرانس آژانس در وین حضور نیافت. اما اینکه این اقدام به بحران تازه‌ای در همکاری هسته‌ای تبدیل شود یا صرفاً یک اختلاف سیاسی باقی بماند، هنوز مشخص نیست.