الزیدی در نیویورک؛ عراق می‌خواهد خودش درباره جنگ تصمیم بگیرد

علی فالح الزیدی در نیویورک از عراقی حرف زد که می‌خواهد از سایه جنگ‌های دیگران بیرون بیاید. نخست‌وزیر عراق در سخنرانی مجمع عمومی، میان روایت سال‌های جنگ و داعش، وعده بازسازی اقتصاد و یک مسئله بسیار امروزی پل زد: چه کسی در عراق حق دارد سلاح به دست بگیرد و درباره جنگ تصمیم بگیرد؟

پاسخی که الزیدی از تریبون سازمان ملل داد روشن بود؛ این اختیار باید در دست دولت باشد. اما اهمیت سخنرانی او دقیقاً از جایی شروع می‌شود که این جمله ساده به واقعیت پیچیده عراق برخورد می‌کند. بغداد هنوز باید هم‌زمان رابطه‌ای حیاتی با تهران داشته باشد، شراکت امنیتی و اقتصادی خود با واشنگتن را مدیریت کند و با گروه‌های مسلحی کنار بیاید که بعضی از آنها نفوذ سیاسی و نظامی قابل توجهی دارند.

الزیدی برای توضیح اینکه چرا دولتش بر «حاکمیت» تأکید می‌کند، به گذشته برگشت. عراق در چند دهه گذشته جنگ خارجی، تحریم، اشغال، خشونت فرقه‌ای و ظهور داعش را تجربه کرده است. در روایت او، مرحله بعدی باید متفاوت باشد: دولت نه فقط اداره‌کننده خدمات عمومی، بلکه مرجع نهایی قدرت در کشور باشد.

به همین دلیل، وقتی از تقویت نهادهای رسمی، حاکمیت قانون و قرار گرفتن سلاح در چارچوب قانونی سخن گفت، موضوع فقط یک اصل کلی حکمرانی نبود. این حرف مستقیماً به یکی از دشوارترین پرونده‌های بغداد مربوط می‌شود؛ گروه‌هایی که در ساختار سیاسی عراق حضور دارند اما رابطه آنها با دولت، نیروهای رسمی و بازیگران خارجی همیشه ساده و یکدست نیست.

یک جمله با دو مخاطب بیرون از عراق

تهران و واشنگتن هر دو می‌توانند بخش امنیتی سخنرانی الزیدی را با دقت بخوانند، اما نه لزوماً به یک شکل. آمریکا سال‌هاست از دولت عراق می‌خواهد کنترل بیشتری بر گروه‌های مسلح داشته باشد. ایران نیز روابط عمیق سیاسی، اقتصادی و امنیتی با عراق دارد و شماری از نیروهای عراقی روابط تاریخی نزدیکی با تهران دارند.

الزیدی در سازمان ملل راه مواجهه مستقیم با هیچ‌کدام را انتخاب نکرد. او به جای نام بردن از یک کشور، بر اصل دیگری ایستاد: عراق می‌خواهد روابطش با دیگران بر احترام به حاکمیت و عدم مداخله بنا شود. این انتخاب واژگان به بغداد اجازه می‌دهد هم از استقلال تصمیم خود دفاع کند و هم مسئله را به تقابل آشکار با ایران یا آمریکا تبدیل نکند.

این همان بخش ظریف سخنرانی بود. نخست‌وزیر عراق نگفت بغداد قصد دارد یکی از دو رابطه را قربانی دیگری کند. برعکس، تصویری که ارائه کرد، عراقی است که می‌خواهد با هر دو طرف کار کند، اما تصمیم نهایی درباره امنیت خودش را در بغداد نگه دارد.

عراق می‌خواهد از پرونده امنیتی فراتر برود

بخش دیگری از سخنرانی به آینده رابطه عراق با شرکای خارجی پس از تغییر مأموریت ائتلاف بین‌المللی مربوط بود. الزیدی تلاش کرد نشان دهد بغداد نمی‌خواهد پایان یک مرحله امنیتی به پایان همکاری با غرب تعبیر شود. هدف اعلام‌شده، تغییر جنس رابطه است: از تمرکز بر جنگ و مبارزه با تروریسم به سرمایه‌گذاری، تجارت و توسعه.

او از اصلاحات اداری، مبارزه با فساد، جذب سرمایه و کاهش وابستگی اقتصاد عراق به درآمدهای سنتی سخن گفت. در این روایت، موقعیت جغرافیایی عراق باید از یک آسیب امنیتی به یک مزیت اقتصادی تبدیل شود؛ کشوری میان خلیج فارس، ایران، ترکیه و مدیترانه که می‌تواند مسیر تجارت و اتصال منطقه‌ای باشد.

با این حال، سخنرانی در جایی محتاط ماند که پرسش اصلی آغاز می‌شود. الزیدی نگفت اگر گروهی حاضر نباشد سلاح یا اختیار عملیاتی خود را به ساختار رسمی دولت واگذار کند، بغداد دقیقاً چه خواهد کرد. درباره جدول زمانی، سازوکار اجرایی و هزینه سیاسی چنین تصمیمی نیز جزئیات تازه‌ای ارائه نشد.

این سکوت مهم است، زیرا فاصله میان اعلام «حصر سلاح» و اجرای آن در عراق می‌تواند بسیار بزرگ باشد. بخشی از نیروهای مسلحی که موضوع این بحث‌اند، فقط بازیگران نظامی نیستند؛ شبکه سیاسی، اجتماعی و پارلمانی هم دارند. هر تغییر جدی بنابراین نیازمند توافق داخلی است و ممکن است موازنه قدرت را تغییر دهد.

چرا این سخنرانی برای ایران مهم است؟

برای تهران، مسئله اصلی این نیست که نخست‌وزیر عراق در نیویورک از حاکمیت ملی سخن گفته است؛ دولت‌های عراق پیش از او نیز چنین گفته‌اند. مسئله این است که آیا این بار بغداد می‌تواند این اصل را به تصمیم اجرایی تبدیل کند.

اگر دولت موفق شود کنترل تصمیم جنگ و صلح و استفاده از سلاح را واقعاً در ساختار رسمی متمرکز کند، طبیعتاً آزادی عمل هر نیرویی که خارج از فرمان مستقیم دولت فعالیت می‌کند کمتر خواهد شد؛ از جمله گروه‌هایی که با ایران رابطه نزدیک دارند. اما این الزاماً به معنای قطع رابطه بغداد و تهران نیست. عراق از نظر جغرافیا، اقتصاد، انرژی، تجارت و سیاست داخلی چنان با ایران درهم‌تنیده است که دولت الزیدی نیز نشانه‌ای از کنار گذاشتن این رابطه ارائه نکرد.

در نتیجه، سخنرانی نیویورک را بیشتر باید تلاش بغداد برای تعیین مرز رابطه دانست تا انتخاب یک اردوگاه: ایران همسایه و شریک مهم باقی بماند، آمریکا شریک مهم دیگری باشد، اما هیچ‌کدام جای دولت عراق درباره تصمیم‌های امنیتی کشور تصمیم نگیرند.

آزمون واقعی این حرف در سالن مجمع عمومی نیست. در بغداد آغاز می‌شود؛ جایی که دولت باید نشان دهد «حاکمیت» فقط واژه‌ای مناسب برای سخنرانی‌های بین‌المللی نیست. اگر ماه‌های آینده با تصمیم‌های عملی درباره ساختار نیروهای مسلح همراه شود، سخنرانی الزیدی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. اگر نه، این هم به فهرست بلند وعده‌هایی اضافه خواهد شد که نخست‌وزیران عراق پیش از او درباره دولت مقتدر و سلاح تحت کنترل حکومت داده‌اند.