امیر قطر در سازمان ملل: بازگشایی هرمز راه جلوگیری از جنگ است

امیر قطر در سخنرانی روز نخست مجمع عمومی سازمان ملل خواستار بازگشایی تنگه هرمز و بازگشت به مذاکره برای جلوگیری از گسترش جنگ در خلیج فارس شد. شیخ تمیم بن حمد آل ثانی گفت بحران کنونی منطقه از راه دیپلماسی قابل حل است و ایجاد یک نظام امنیت جمعی منطقه‌ای می‌تواند مسیر یک توافق پایدار را باز کند.

این موضع در حالی مطرح شد که پرونده ایران و آمریکا در حاشیه هشتاد و یکمین نشست مجمع عمومی وارد مرحله تازه‌ای شده و مقام‌های آمریکایی از تماس‌های دیپلماتیک با طرف ایرانی سخن گفته‌اند. قطر که در سال‌های گذشته در چند پرونده منطقه‌ای نقش میانجی داشته، اکنون بازگشایی مسیر کشتیرانی در هرمز را یکی از گام‌های ضروری برای کاهش تنش معرفی می‌کند.

• امیر قطر می‌گوید بحران خلیج فارس هنوز راه‌حل دیپلماتیک دارد.
• دوحه بازگشایی تنگه هرمز و بازگشت به مذاکرات را به هم پیوند زده است.
• قطر بار دیگر پیشنهاد ایجاد یک نظام امنیت جمعی منطقه‌ای را مطرح کرده است.
• هنوز توافق رسمی درباره بازگشایی هرمز یا چارچوب امنیتی تازه‌ای اعلام نشده است.

قطر چه پیشنهادی مطرح کرد؟

محور اصلی بخش منطقه‌ای سخنرانی امیر قطر این بود که ادامه بحران اجتناب‌ناپذیر نیست. او گفت راه خروج از وضعیت فعلی، بازگشایی تنگه هرمز برای کشتیرانی و بازگشت طرف‌ها به مذاکرات است؛ مسیری که از نگاه دوحه باید به یک راه‌حل پایدار برای امنیت کل منطقه، از جمله ایران، منتهی شود.

این موضع فراتر از یک درخواست برای بازگشایی یک آبراه است. در روایت قطر، امنیت کشتیرانی، پایان جنگ و شکل‌گیری یک سازوکار منطقه‌ای به یکدیگر متصل‌اند. امیر قطر تأکید کرد که نبود یک نظام امنیت جمعی منطقه‌ای، یکی از ریشه‌های وضعیت خطرناک کنونی است؛ نظامی که باید حاکمیت و تمامیت ارضی کشورها، حل مسالمت‌آمیز اختلاف‌ها و اصل عدم مداخله را به رسمیت بشناسد.

چرا این سخنرانی اکنون اهمیت دارد؟

سخنان دوحه هم‌زمان با افزایش فعالیت دیپلماتیک در نیویورک مطرح شده است. مجمع عمومی سازمان ملل فقط محل سخنرانی رهبران نیست و بخش مهمی از مذاکرات در دیدارهای جانبی انجام می‌شود. در چنین فضایی، اعلام عمومی یک چارچوب از سوی قطر می‌تواند نشان دهد میانجیان منطقه‌ای برای تبدیل تماس‌های پراکنده به یک مسیر سیاسی مشخص تلاش می‌کنند.

با این حال، میان «پیشنهاد دیپلماتیک» و «توافق» فاصله وجود دارد. سخنرانی امیر قطر به‌خودی‌خود نشان نمی‌دهد ایران و آمریکا یا دیگر بازیگران اصلی، درباره بازگشایی هرمز، پایان درگیری یا طراحی سازوکار امنیتی منطقه به توافق رسیده‌اند. برای چنین نتیجه‌ای باید منتظر بیانیه رسمی طرف‌ها، متن توافق یا دست‌کم جزئیات مشترک از مذاکرات ماند.

آنچه می‌دانیم و آنچه هنوز روشن نیست

آنچه اکنون به‌طور رسمی روشن است این است که قطر بازگشت به مذاکره را تنها مسیر واقع‌بینانه برای حل بحران معرفی کرده و بازگشایی هرمز را بخشی از این مسیر می‌داند. دوحه همچنین بار دیگر بر نقش خود به‌عنوان میانجی و تسهیل‌کننده گفت‌وگو تأکید کرده است.

اما هنوز معلوم نیست آیا پیشنهاد قطر بخشی از یک طرح هماهنگ‌شده میان میانجیان منطقه‌ای است یا موضع مستقل دوحه. همچنین روشن نیست درباره ترتیب اقدامات احتمالی چه بحثی جریان دارد: آیا بازگشایی کامل یا مرحله‌ای هرمز باید پیش از توافق سیاسی انجام شود، هم‌زمان با آن پیش برود یا نتیجه یک توافق گسترده‌تر باشد.

اثر مستقیم بر ایران چیست؟

ایران در مرکز این پرونده قرار دارد، زیرا هر توافق پایدار درباره هرمز و امنیت خلیج فارس بدون مشارکت تهران قابل تصور نیست. در صورت تبدیل پیشنهاد قطر به یک مسیر مذاکراتی، موضوعاتی مانند امنیت دریایی، تضمین‌های متقابل، دامنه حضور نظامی خارجی در منطقه و نحوه جلوگیری از درگیری دوباره می‌توانند وارد دستورکار شوند.

در مقابل، اگر تماس‌های جاری به نتیجه نرسد، تنگه هرمز همچنان می‌تواند هم نقطه فشار سیاسی و هم یکی از مهم‌ترین ریسک‌های امنیتی بحران باقی بماند. به همین دلیل، اهمیت سخنان امیر قطر بیش از خودِ پیشنهاد، در تلاش برای پیوند دادن بازگشایی آبراه با یک چارچوب سیاسی گسترده‌تر است.

مرحله بعدی چیست؟

مهم‌ترین نشانه قابل مشاهده بعدی، واکنش رسمی تهران و واشینگتن به این چارچوب و انتشار جزئیات بیشتر از تماس‌های دیپلماتیک نیویورک است. همچنین باید دید قطر یا دیگر میانجیان منطقه‌ای در روزهای آینده دیدار یا ابتکار مشخصی برای تبدیل این پیشنهاد به مذاکرات رسمی اعلام می‌کنند یا نه.

تا آن زمان، تعبیر سخنان امیر قطر به‌عنوان «توافق برای بازگشایی هرمز» دقیق نیست. آنچه وجود دارد یک پیشنهاد سیاسی علنی برای بازگشت به دیپلماسی است؛ نتیجه آن هنوز به تصمیم طرف‌های اصلی و مذاکرات بعدی وابسته است.