ایران چگونه زمستان ۱۴۰۵ را با کسری گاز، سوخت نیروگاه‌ها و فشار معیشتی پشت سر می‌گذارد؟

آیا ظرفیت بازگشته گاز برای یک سرمای شدید کافی است؟

مسئله اصلی عدم تعادل میان ظرفیت فرآوری و تقاضای زمستانی است. پیش از جنگ، رکورد روزانه ۱۱۰۰ میلیون مترمکعب بود و اکنون، به گفته مقام‌ها، کمتر از نیمی از ظرفیت از دست‌رفته بازگشته است. بر پایه گزارش مدیرعامل شرکت ملی گاز، ۱۰۰ میلیون از ۲۳۰ میلیون مترمکعب (حدود ۴۳ درصد، محاسبه رونما) به مدار آمده و ۱۳۰ میلیون هنوز برنگشته است.

تقاضا از جانب خانگی و تجاری می‌آید. شرکت ملی گاز در روز رکورد ۲۰ ژانویه ۲۰۲۵ مصرف ملی را ۸۷۵ میلیون مترمکعب اعلام کرد و ۷۳ درصد آن را خانگی، تجاری و صنایع کوچک دانست (MEES). مدیر بهینه‌سازی مصرف انرژی شرکت ملی صنایع پتروشیمی هم گفته بیش از ۷۰ درصد مصرف گاز کشور خانگی و تجاری است و پتروشیمی حدود ۱۰ درصد گاز شبکه را می‌گیرد. یعنی کاهش مصرف خانگی اثری بزرگ‌تر از قطع صنعت دارد؛ اما این همان بخشی است که دولت از نظر سیاسی کمتر می‌خواهد محدود کند.

مقام‌های گاز راه‌حل را بیشتر در سمت مصرف می‌بینند. مدیرعامل شرکت ملی گاز می‌گوید هر درجه کاهش دمای محیط در روزهای اوج حدود ۲۵ میلیون مترمکعب و دو درجه حدود ۵۰ میلیون صرفه‌جویی می‌کند؛ این برابر با حدود ۳۸ درصد کسری ۱۳۰ میلیونی خواهد بود (محاسبه رونما، با فرض درستی ادعا). او همچنین گفته بیش از ۱۳۲ هزار موتورخانه اصلاح شده و ۲۰ تا ۲۱ میلیون بخاری کم‌بازده هنوز در مدار است. این ارقام ادعای مقام رسمی است و مستقل تأیید نشد.

نقد اصلی این است که جنگ تنها علت نیست. هاشم اورعی، استاد دانشگاه صنعتی شریف، می‌گوید بحران ساختاری و نتیجه سال‌ها سوءمدیریت و سرمایه‌گذاری ناکافی است؛ مدیر هماهنگی توزیع شرکت ملی گاز هم گفته اگر برنامه تنوع‌بخشی به منابع انرژی در سال‌های پیش اجرا می‌شد، بحران وسیع نبود. در سمت دیگر، یک اندیشکده صنعتی ظرفیت تولید را ۹۶۰ و قابل‌بهره‌برداری را ۸۴۰ میلیون مترمکعب و سقف تولید نیمه دوم امسال را ۷۰۰ میلیون نوشته، در حالی که اوج مصرف خانگی پارسال ۷۳۰ و نیاز صنعت ۱۵۰ بوده است؛ این ارقام با رکورد ۱۱۰۰ میلیونی وزارت نفت هم‌خوان نیست و تفاوتشان توضیح داده نشده است.

دانسته‌ها محدود است: تراز روزآمد تولید، فرآوری و مصرف منتشر نشده، پیش‌بینی هوای زمستان در دست نیست و جدول بازگشت ظرفیت باقی‌مانده اعلام نشده است. نتیجه مشروط این است که با ۱۳۰ میلیون مترمکعب ظرفیت برنگشته و کسری ۲۰۰ تا ۵۰۰ میلیون، تراز بدون کاهش مصرف و محدودیت صنعتی بسته نمی‌شود.

اگر گاز نیروگاه‌ها کم شود، مازوت و گازوئیل چقدر پشتیبان‌اند؟

بر پایه فایننشال تایمز نیروگاه‌های گازسوز ۸۰ درصد برق ایران را تولید می‌کنند، پس هر کمبود گاز می‌تواند به برق سرایت کند. در زمستان‌های پیشین ایران برای نیروگاه‌ها از مازوت استفاده کرده و گاز صنعت را برای تأمین گرمایش خانگی محدود کرده است. مازوت آلاینده است و در شهرهای بزرگ آلودگی هوا و تعطیلی مدارس و ادارات را در پی داشته؛ کارشناسان Kayhan Life احتمال بسته‌شدن برخی ادارات و حتی مدارس را مطرح کرده‌اند.

مدیرعامل شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی ایران، به نقل NIAC، می‌گوید حدود ۳٫۲ میلیارد لیتر سوخت مایع برای نیروگاه‌ها ذخیره شده و ۲۵ درصد از سال قبل بیشتر است. اما اندیشکده فولاد و صنایع معدنی حداقل ۳٫۷ میلیارد لیتر را پیش از آذر الزامی دانسته؛ فاصله ۰٫۵ میلیارد لیتر، یعنی حدود ۱۳٫۵ درصد کمبود نسبت به آن حداقل (محاسبه رونما). هر نیروگاه هم نمی‌تواند به سوخت مایع سوئیچ کند، و NIAC می‌نویسد اتکا به گازوئیل و مازوت آلودگی را بدتر می‌کند.

رئیس هیئت‌مدیره سندیکای صنعت برق می‌گوید خاموشی از کمبود سوخت نیروگاه‌ها «یک واقعیت محتمل» است؛ رئیس سازمان برنامه و بودجه هم، به نقل فایننشال تایمز، هشدار داده افت فشار گاز ممکن است به قطع کل شهرها، نه فقط خوشه‌ای از خانه‌ها، بینجامد. در سمت مثبت، مقام توانیر از نصف‌شدن کسری اوج برق تابستان خبر داده است؛ اما یادداشتی دیگر ناترازی تابستان را ۱۳٬۶۴۰ مگاوات و میانگین خاموشی ناشی از کمبود تولید را از ۳٫۶۴ دقیقه در روز (۱۴۰۱) به ۱۹٫۲۱ دقیقه (۱۴۰۳) نوشته، یعنی بیش از پنج برابر (محاسبه رونما). یک عضو هیئت‌مدیره خانه صنعت می‌گوید در برخی شهرک‌ها خاموشی تا ۲۰ ساعت در روز رسیده؛ این ادعا یک‌طرفه و تأییدنشده است.

هزینه کمبود را تولید می‌پردازد یا قیمت‌ها؟

اقتصاد با زمینه‌ای شکننده وارد زمستان می‌شود. مرکز آمار برای مهر ۱۴۰۵ تورم ماهانه ۴٫۴، نقطه‌ای ۸۸٫۷ و سالانه ۷۶٫۸ درصد اعلام کرده است؛ تفسیر این اعداد در تحلیل رونما درباره تورم مهر آمده است. فایننشال تایمز می‌نویسد صادرات نفت خام ایران به دلیل محاصره چندماهه بنادر جنوبی نزدیک صفر است؛ بنابراین توان اقتصاد برای جبران کمبود با واردات سوخت محدود است.

صنعت اولین هزینه‌دهنده است. رئیس خانه صنعت و معدن گفته فولاد، سیمان، آجر، سفال و کاشی بیشترین آسیب را می‌بینند و صنعت گاز را نمی‌تواند خودش تأمین کند؛ مدیرعامل شرکت گاز مازندران و شرکت ملی گاز هم از صنایع خواسته‌اند سوخت جایگزین ذخیره کنند. اندیشکده فولاد برآورد کرده ارزش تولید ازدست‌رفته زنجیره آهن و فولاد از محدودیت برق و گاز در سال‌های ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۴ حدود ۱۸٫۴ میلیارد دلار بوده و قیمت گاز تحویلی به فولاد از ۲۸۷ تومان در ۱۳۹۸ به ۱۵٬۲۹۷ تومان در ۱۴۰۵ رسیده؛ این‌ها ارقام یک اندیشکده صنفی است و مستقل تأیید نشد. رئیس کمیسیون انرژی اتاق بازرگانی هشدار داده انتقال بار کمبود به صنعت به توقف تولید و بیکاری می‌انجامد؛ هیچ رقم رسمی از اثر زمستان بر اشتغال خوانده نشد.

برای خانوار، رقم قابل اتکایی از هزینه اضافی زمستان منتشر نشده است. چیزی که هست تعرفه بالاتر برای پرمصرف‌ها، گزارش محلی از کمبود و گرانی کپسول در سیستان‌وبلوچستان و فشار ناشی از تورم بالاست. دولت می‌گوید اولویت با خانگی، بیمارستان‌ها و مراکز حیاتی است؛ این یعنی صنعت و اشتغال بیش‌تر از رفاه خانگی هزینه می‌دهند، مگر قیمت و تعرفه تغییر کند.

دیدگاه مقابل: مقام‌های دولتی استدلال می‌کنند محدود کردن صنعت و ادارات از قطع گاز خانگی در سرما بهتر است و صنایع می‌توانند تولید را به ساعات کم‌مصرف ببرند. نقد صنعت این است که پیش‌بینی‌ناپذیری برنامه‌ریزی تولید را مختل می‌کند و تحمل شوک هم‌زمان قیمت و مقدار دشوار است. نتیجه مشروط: چون داده اثر مستقیم بر اشتغال و هزینه خانوار نیست، فقط می‌توان گفت مسیر آسیب از کاهش تولید صنعتی، هزینه سوخت جایگزین و فشار قیمتی می‌گذرد.

مصوبه تازه ابزار مدیریت مصرف است یا مقدمه گران‌کردن سوخت؟

هیئت وزیران ۲۲ مهر ۱۴۰۵ «بازنگری و اصلاح قیمت سوخت» را تصویب کرد؛ مصوبه ۵ آبان با امضای معاون اول رئیس‌جمهور ابلاغ شد. کارگروه ویژه انرژی، با نمایندگان وزارتخانه‌های نفت، کشور، اقتصاد و اطلاعات، سازمان برنامه و بودجه، سازمان بهینه‌سازی مصرف انرژی، صداوسیما و شورای اطلاع‌رسانی دولت، می‌تواند قیمت و سهمیه فرآورده‌های نفتی و گاز طبیعی را با لحاظ ملاحظات اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی بازنگری کند. هدف اعلام‌شده «مدیریت مصرف، جلوگیری از هدررفت و بهینه‌سازی تخصیص» است. نرخ جدید، میزان تغییر سهمیه و زمان اجرا هنوز اعلام نشده است.

اعلام اختیار با تصمیم قیمتی یکی نیست، اما زمینه را روشن می‌کند. سخنگوی دولت در شهریور وعده داده بود سهمیه ۶۰ لیتری با ۱٬۵۰۰ تومان و ۵۰ لیتری با ۳٬۰۰۰ تومان تغییر نمی‌کند؛ با این حال نرخ سوم بنزین در سوخت‌گیری با کارت جایگاه به ۱۰ هزار تومان رسید و کارت‌های اضطراری در ۱۱ استان جمع شده است. مدیرعامل شرکت ملی پخش مدعی است در کرمان این طرح مصرف بنزین را ۱۴ درصد کاهش داده؛ این ادعا مستقل راستی‌آزمایی نشد.

در سمت گاز، فایننشال تایمز می‌نویسد عارف مشترکان پرمصرف را به تعرفه بالاتر و قطع گاز تهدید کرده، قالیباف خواهان ۱۰ درصد کاهش ملی است و کارمندان دولت باید دست‌کم دو روز در هفته دورکار باشند. استانی‌ها نیز اقدام کرده‌اند: شرکت گاز مازندران از پایش ویلاها و ادارات می‌گوید و گیلان از محدودیت هفتگی. دو تفسیر رقیب وجود دارد: دولت آن را مدیریت تقاضا می‌داند؛ منتقدان و رسانه‌هایی مانند ایران‌وایر آن را راه برای گران‌کردن بنزین، گازوئیل و گاز می‌خوانند. شواهد خوانده‌شده هیچ‌کدام را اثبات نمی‌کند، چون نرخ جدیدی منتشر نشده است.

پیامد اجتماعی را نمی‌توان اندازه گرفت، چون نظرسنجی یا داده تازه‌ای یافت نشد. آنچه روشن است ترتیب اولویت‌هاست: ویلاها، ادارات و مصرف بالا نخست هدف می‌شوند؛ مناطق دورافتاده با کپسول و گاز لوله‌کشی محدود آسیب‌پذیرتر دیده می‌شوند. دانسته‌ها در این بخش محدود به اعلام مقام‌هاست و گفتارشان با اجرا فاصله دارد.

جنگ، محاصره و گاز روسیه چقدر به این زمستان ربط دارند؟

جنگ علت مستقیم بخشی از کسری است. فایننشال تایمز می‌نویسد جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران از فوریه آغاز شد و حمله‌های مارس به پالایشگاه‌های خدمت‌کننده به پارس جنوبی ظرفیت روزانه را حدود یک پنجم کم کرد. محاصره بنادر جنوبی هم صادرات نفت را به نزدیک صفر رسانده، و پزشکیان در مسکو حمله به زیرساخت انرژی ایران را تهدید امنیت انرژی جهانی خوانده و سرمایه‌گذاری خارجی خواسته است. نتیجه مذاکرات سیاسی بر این زمستان نامعلوم است.

گاز روسیه مهم‌ترین گزینه واردات است. بر پایه گفته سفیر ایران در مسکو به ودوموستی (به نقل 1news.az)، مرحله نخست حدود ۲ میلیارد مترمکعب در سال است و از دو خط قدیمی موجود استفاده می‌کند؛ بخش عمده هزینه ساخت را روسیه می‌دهد و قیمت هنوز در حال مذاکره است. وزیر نفت سرپرست در مسکو (به نقل Press TV، رسانه وابسته به دولت ایران) گفته «توافق کلی» حاصل و مرحله فنی در جریان است؛ Pravda.ru از تبادل گاز با آذربایجان و اجرای فنی توسط گازپروم می‌نویسد. فایننشال تایمز یادآوری می‌کند روشن نیست تحویل مرحله نخست به‌موقع برای کاهش کمبود این زمستان آغاز شود. ۲ میلیارد مترمکعب در سال حدود ۵٫۵ میلیون مترمکعب در روز است؛ حدود ۴٫۲ درصد کسری ۱۳۰ میلیون و ۱٫۴ درصد کسری ۴۰۰ میلیون (محاسبه رونما). جزئیات بیشتر در تحلیل رونما درباره گاز روسیه و کسری زمستان و گزارش شکاف گاز زمستان و پارس جنوبی آمده است.

دیگر گزینه‌ها ضعیف‌ترند. NIAC می‌نویسد هنوز مدرکی از قرارداد تازه با ترکمنستان نیست و هاشم اورعی تردید دارد ترکمنستان یا روسیه بتوانند به‌موقع گاز کافی بدهند. صادرات ۱۳ میلیارد مترمکعبی سالانه به ترکیه و عراق حدود ۳۵٫۶ میلیون مترمکعب در روز می‌شود (محاسبه رونما)، یعنی حدود ۲۷ درصد کسری ۱۳۰ میلیونی؛ اما این حجم تعهد قراردادی است و هیچ منبعی نشان نداد دولت کاهش صادرات را بررسی می‌کند. نقد: واردات گاز بیشتر به پیام سیاسی و ظرفیت آینده مربوط است، نه جبران فوری. نتیجه مشروط: برای زمستان ۱۴۰۵ تأثیر واردات احتمالاً کوچک است، مگر محموله‌ای فراتر از ۲ میلیارد مترمکعب سالانه با مسیر آماده تأیید شود.