۹۵، ۱۰۰ یا ۲۳۰ میلیون مترمکعب؟ هر عدد گاز زمستان ۱۴۰۵ را چیز دیگری می‌سنجد

از تابستان تا امروز، مقام‌های ایرانی دست‌کم چهار عدد درباره‌ی گاز زمستان ۱۴۰۵ گفته‌اند: ۹۵ میلیون مترمکعب تولید از دست‌رفته، ۲۳۰ میلیون مترمکعب ظرفیت از مدار خارج‌شده، ۱۰۰ میلیون مترمکعب کسری روزانه‌ی پیش‌بینی‌شده در زمستان، و بازگشت «حدود ۵۰ درصد» ظرفیت آسیب‌دیده تا پایان شهریور. این اعداد در گزارش‌ها کنار هم می‌نشینند، انگار یک چیز را می‌سنجند. پرسش این تحلیل این است که هر عدد دقیقاً چه چیزی را اندازه می‌گیرد و با آنچه امروز می‌دانیم، زمستان پیش رو چه شکلی پیدا می‌کند.

ادعاها در برابر آنچه داده‌ها می‌گویند

هر عدد چه چیزی را می‌سنجد؟

قائم‌پناه ۱۱ مرداد گفت حمله‌ها «۲۳۰ میلیون مترمکعب ظرفیت تولید گاز» را از مدار خارج کرده و برنامه این است که ۱۰۰ میلیون از آن ظرف چند ماه برگردد. ظرفیت یعنی بیشینه‌ای که پالایشگاه‌ها می‌توانند تولید کنند؛ تولید یعنی آنچه در عمل بیرون می‌آید. وزیر نفت نه روز بعد در کمیسیون انرژی مجلس از «حدود ۹۵ میلیون مترمکعب» تولید از دست‌رفته گفت و افزود بخش بزرگی از آسیب با ظرفیت دیگر پالایشگاه‌ها جبران شده است. فاصله‌ی ۹۵ و ۲۳۰ از همین‌جا می‌آید: یکی تولید واقعی است که افت کرده و دیگری سقف ظرفیتی که از دست رفته.

عدد ۱۰۰ میلیون، که قائم‌پناه برای زمستان گفت، اندازه‌ی سومی است: تفاوت پیش‌بینی‌شده‌ی عرضه و مصرف در روزهای زمستان، آن هم بر پایه‌ی مدلی که دولت برای استان‌ها نوشته است. این عدد به ظرفیت از دست‌رفته وصل نیست و با افزایش یا کاهش مصرف در سرما عوض می‌شود.

محاسبه‌ی رونما: ۹۵ تقسیم بر ۲۳۰ برابر ۴۱ درصد است؛ یعنی تولید از دست‌رفته حدود ۴۱ درصد ظرفیت از کارافتاده بوده است. ۱۰۰ میلیون کسری در برابر تولید ملی حدود ۸۵۰ میلیون مترمکعب در روز (رقم وزیر صنعت، ۸ مرداد) حدود ۱۲ درصد آن است. این دو نسبت فقط جهت‌دهنده‌اند؛ مخرج‌ها یکی نیست و نباید در یک نمودار آمد.

بیشتر بخوانید: هشدار درباره سرایت کسری گاز زمستانی به برق و صنعت

خط زمانی: از مرداد تا مهر

1. ۸ مرداد ۱۴۰۵ (۳۰ ژوئیه ۲۰۲۶)وزیر صنعت از تولید حدود ۸۵۰ میلیون مترمکعب گاز در روز و تخصیص ۱۱۵ تا ۱۲۰ میلیون به صنعت گفت و از محدودیت‌های انرژی بر صنایع انرژی‌بر مانند فولاد انتقاد کرد.
2. حدود ۹ مرداد (۳۱ ژوئیه)قائم‌پناه کسری زمستانی را حدود ۱۰۰ میلیون مترمکعب در روز اعلام کرد و از الگوی مصرف و سهمیه‌ی ماهانه‌ی استانی خبر داد.
3. ۱۱ مرداد (۲ اوت)قائم‌پناه از ۲۳۰ میلیون مترمکعب ظرفیت از کارافتاده گفت؛ رئیس کارگروه شرکت ملی گاز اعلام کرد حمله‌ها خدمات گاز را در ۱۱ استان مختل و بیش از سه میلیون مشترک خانگی و تجاری را متأثر کرده است.
4. ۲۰ مرداد (۱۱ اوت)وزیر نفت در کمیسیون انرژی مجلس ۹۵ میلیون مترمکعب تولید از دست‌رفته را مطرح کرد و بازگشت تولید تا پایان شهریور را وعده داد.
5. ۳۱ شهریور (۲۲ سپتامبر)معاون برنامه‌ریزی وزارت نفت بازگشت حدود ۵۰ درصد ظرفیت آسیب‌دیده پارس جنوبی را اعلام کرد و گفت همه‌ی برنامه‌ها پیش از زمستان اجرا می‌شود.
6. ۱۲ مهر (۴ اکتبر)وزیر نفت استعفا کرد؛ دفتر رئیس‌جمهور استعفا را پذیرفت و مدیرعامل شرکت ملی نفت سرپرست شد.

بیشتر بخوانید: چرا صادرات نفت خام ایران زیر محاصره بنادر به صفر رسید، اما جنگ هنوز تمام نمی‌شود؟

بازیگران: چه می‌خواهند و چه هزینه‌ای می‌دهند؟

محاسبه‌ی رونما: کسری ۱۰۰ میلیونی در برابر سهم ۱۱۵ تا ۱۲۰ میلیونی صنعت حدود ۸۳ تا ۸۷ درصد آن است. این فقط مقیاس مقایسه است و نشان نمی‌دهد دولت قصد دارد کل کسری را از سهم صنعت بردارد.

پیشینه‌ی بحران مصرف انرژی را رونما پیش‌تر در تحلیل ۳۶۰ درباره‌ی CNG و بنزین بررسی کرده است.

فراتر از گاز: بنزین هم از ظرفیت پالایش جلو افتاده

کسری گاز تنها نشانه‌ی ناترازی انرژی نیست. از ۱۶ شهریور (۷ سپتامبر) بنزین بالاتر از سهمیه‌ی ماهانه‌ی ۱۱۰ لیتر با قیمت ۱۰۰ هزار ریال در لیتر عرضه می‌شود که دو برابر نرخ پیشین است؛ ۶۰ لیتر نخست ۱۵ هزار ریال و ۵۰ لیتر بعدی ۳۰ هزار ریال است. دولت کسری روزانه‌ی بنزین را حدود ۱۰ میلیون لیتر عنوان کرده و گزارش‌ها می‌گویند مصرف از ظرفیت پالایش پیشی گرفته و وابستگی به واردات را بیشتر کرده است. هیچ‌کدام از اعداد بنزین ربط مستقیمی با کسری گاز ندارد، ولی در یک چیز مشترک‌اند: مصرف و تولید در همان زمانی از هم جدا شده‌اند که صادرات نفت خام زیر فشار است.

قوی‌ترین دیدگاه مخالف: «اعداد در واقع یکی‌اند»

مدافعان روایت رسمی می‌توانند بگویند ۱۰۰ میلیون کسری و ۱۰۰ میلیون ظرفیت قابل‌بازگشت یک ماجرا را می‌گویند: آنچه در جنگ از دست رفته، با بازسازی جبران می‌شود و کسری همان‌قدر کوچک است که دولت گفته. بازگشت ۵۰ درصد ظرفیت تا ۳۱ شهریور نشان می‌دهد برنامه‌ی بازسازی جلوتر از وعده بوده، و وزیر نفت هم گفته بود بازسازی «زودتر از برنامه» تمام می‌شود.

قوت این دیدگاه آن است که روند بازسازی واقعاً گزارش شده است. ضعفش آن است که ارقام آن بدون مخرج مطلق منتشر شده‌اند: اگر مخرج ۲۳۰ میلیون باشد، ۵۰ درصد حدود ۱۱۵ میلیون می‌شود، یعنی بیش از ۱۰۰ میلیون برنامه‌ریزی‌شده؛ اما اگر مخرج چیز دیگری باشد، نتیجه عوض می‌شود. افزون بر آن، وزیر وقت خودش گفته بخشی از تولید در زمستان در دسترس نخواهد بود.

آنچه روشن نیست

سناریوها

برای این سناریوها احتمال عددی داده نمی‌شود، چون مبنای کمی قابل دفاعی وجود ندارد.

پس قضیه این است

اعداد ۹۵، ۱۰۰ و ۲۳۰ هر کدام درست و مربوط به یک چیزند، اما یکی نیستند. چیزی که درباره‌ی زمستان تصمیم می‌گیرد، نه خسارت تابستان، بلکه اندازه‌ی ظرفیت بازگشته و رفتار مصرف در سرمای دی است.