گاز سیلندر در پاکستان دو برابر گران شده؛ مرز بستهٔ ایران چقدر در این ماجرا نقش دارد؟ | تحلیل ۳۶۰

اعداد اصلی این بحران چیست و چقدر می‌شود به آن‌ها اعتماد کرد؟

در این جدول هر عدد با منبع و سطح اطمینانش آمده است. شمارهٔ داخل کروشه به فهرست منابع پایین صفحه برمی‌گردد.

مهم‌ترین چیزی که این جدول نشان می‌دهد ناهمخوانی اعداد است. اگر مصرف ۴٬۰۰۰ تا ۴٬۵۰۰ تن در روز باشد، پاکستان نمی‌تواند هر روز ۷٬۰۰۰ تن از ایران بگیرد، و حتی عدد ۴٬۰۰۰ تن از یک گذرگاه تقریباً با کل مصرف برابر می‌شود. آمار گمرک (حدود ۲٬۱۷۰ تن در روز، در یک هفته از ژوئن) با کل تصویر سازگارتر است. این مقایسه و درصدهای واردات حساب خودِ ماست، نه آمار رسمی.

چرا یک اختلال مرزی می‌تواند قیمت را دو برابر کند؟

پاسخ از ساختار بازار می‌آید، نه فقط از خود مرز.

واردات. پاکستان بخش بزرگی از گازش را از بیرون می‌خرد. رئیس انجمن توزیع‌کنندگان می‌گوید حدود ۷۰ درصد [۱]. اما اگر تولید داخلی ۲٬۰۰۰ تا ۲٬۵۰۰ تن از مصرف ۴٬۰۰۰ تا ۴٬۵۰۰ تن را بپوشاند [۳]، سهم واردات حدود ۳۵ تا ۶۰ درصد می‌شود. این دو عدد هنوز با هم جور نشده‌اند. در هر دو حالت، هر روز دست‌کم حدود ۱٬۵۰۰ تن گاز باید از بیرون برسد.

ظرفیت داخلی. تولید داخلی تقریباً نصف مصرف را در بهترین حالت می‌دهد و در زمستان که مصرف به ۶٬۰۰۰ تا ۷٬۰۰۰ تن می‌رسد، شکاف بزرگ‌تر می‌شود [۳].

قیمت‌گذاری. اوگرا فقط قیمت گاز تولید داخل را تعیین می‌کند. وزیر نفت پاکستان خودش پذیرفته که برای گاز وارداتی سازوکار جامع قیمت‌گذاری وجود ندارد [۱]. خرده‌فروشان هم می‌گویند بعضی کارخانه‌ها گاز را بدون رسید و فاکتور با قیمت بالا می‌فروشند [۱]؛ یعنی وقتی عرضه کم می‌شود، چیزی جلوی قیمت را نمی‌گیرد.

گاز لوله‌کشی. منابع خوانده‌شده آمار دقیقی از سهم خانوارهای بدون گاز لوله‌کشی ندادند. فقط می‌دانیم گران‌ترین قیمت‌ها در شهرهای کوچک و مناطق کوهستانی گزارش شده است [۱].

مسیرها. گابد–ریمدان مسیر زمینی مهمی است و راه دریایی ظرفیت محدود دارد: سه کشتی یک هفته‌ای حدود ۱٬۶۵۰ تن در روز می‌شود (حساب ما) [۳]، در حالی که عرضهٔ قطر هم به‌خاطر درگیری ایران و آمریکا معلق شده است [۱]. وقتی یک راه می‌بندد و راه دیگر پر نیست، قیمت بالا می‌رود.

بیشتر بخوانید: گزارش مجلس: توقف برخی کامیون‌ها در گذرگاه‌های مرزی تا ۴۰ روز گزارش شده است

این بحران از کجا شروع شد و هر اتفاق چه اثری داشت؟

این اولین بار نیست که گابد–ریمدان گره می‌خورد. در ژوئن هم دعوا بر سر همین بود: اتاق بازرگانی گوادر می‌گفت تجارت متوقف و تانکرهای گاز معطل مانده‌اند، و گمرک پاکستان این را رد می‌کرد [۶][۷].

بیشتر بخوانید: قطر از ادامه بررسی پیشنهادهای تهران و واشنگتن خبر داد؛ توافق موقت هنوز نهایی نیست

در میدان واقعاً چه می‌گذرد؟

اعلام رسمی «مرز باز است» با «کالا مثل قبل رد می‌شود» یکی نیست. چیزی که از منابع خوانده‌شده برمی‌آید این است:

چه کسانی در این ماجرا نقش دارند و هر کدام چه می‌خواهند؟

دربارهٔ شرکت‌های حمل دریایی، منابع خوانده‌شده نقش مستقلی را گزارش نکرده‌اند و ما هم چیزی نمی‌افزاییم.

کدام روایت از مرز به واقعیت نزدیک‌تر است؟

روایت‌های «مرز علت اصلی است» و «مرز باز است» می‌توانند هر دو بخشی درست باشند: وقتی دولتی قواعد ترخیص را عوض می‌کند، مرز از نظر حقوقی باز می‌ماند ولی کامیون‌ها عملاً گیر می‌کنند. پس این اختلاف تا حدی از اختلاف در تعریف «باز بودن» می‌آید.

این اختلاف از نگاه هر طرف چه معنایی دارد؟

نگاه ایران. ایران اصرار دارد مرز باز است و مبادله ادامه دارد؛ این حرف هم صادرات و درآمد مرزی را حفظ می‌کند و هم از ایران بار مسئولیت را برمی‌دارد.

نگاه پاکستان. دولت پاکستان مرز را علت اصلی می‌داند. این توضیح ساده برای مردم قابل فهم است، ولی منتقدان می‌گویند ممکن است ضعف نظارت داخلی را کمرنگ کند. این ادعای منتقدان است و به‌تنهایی اثبات نشده.

نگاه تاجران. برای تاجران مسئله عملی است: کدام اسناد پذیرفته می‌شود و کامیون کی رد می‌شود. آن‌ها هم از بازگشایی ناقص می‌گویند [۲].

نقش تحریم. وزارت خارجهٔ پاکستان گفت کشورش به رژیم‌های تحریمی لازم‌الاجرا پایبند است و خود را میانجی ایران و آمریکا در چارچوب تفاهم‌نامهٔ اسلام‌آباد معرفی کرد، اما رابطهٔ بستن مرز با تحریم را تأیید نکرد [۴]. ارتباط مستقیم هنوز اثبات نشده است.

بحران پاکستان برای ایران چه معنایی دارد؟

اقتصادی. اثر اثبات‌شده: کامیون‌های حامل گاز، برنج، میوه و کالاهای دیگر در دو سوی مرز معطل ماندند [۵]. اثر احتمالی: کم‌شدن درآمد تجار و رانندگان مرزی و تجارت استان‌های مرزی. تجارت دوجانبه در سال مالی ۲۰۲۳–۲۴ حدود ۲٫۸ میلیارد دلار بود که حدود ۶۸۴ میلیون دلارش صادرات پاکستان به ایران است [۲]؛ این رقم سالانه است و ضرر این هفته‌ها را نشان نمی‌دهد.

انرژی. اثر اثبات‌شده: گمرک پاکستان از ترخیص ۱۷٬۳۵۳ تن گاز مایع در یک هفتهٔ ژوئن در گابد خبر داده [۶]؛ پس این مسیر واقعاً حجم مهمی گاز حمل می‌کرده است. اثر احتمالی: از دست رفتن بخشی از بازار صادراتی ایران؛ مقدار آن با داده‌های موجود معلوم نیست.

سیاسی. اثر اثبات‌شده: سفر فرمانده ارتش پاکستان به تهران در ۲۶ اکتبر همراه مقام‌های عربستان و ترکیه و توافق بر ادامهٔ گفت‌وگو [۲]. اثر احتمالی: امنیت مرزی و حمله به کامیون‌ها دغدغهٔ مشترک دو طرف شود؛ این را شواهد مستقیم نشان نمی‌دهد و نمی‌خواهیم به ایران نسبت بدهیم.

ژئوپلیتیک. اثر اثبات‌شده: قطع عرضهٔ قطر به گفتهٔ وزیر نفت پاکستان و فشار محدودیت‌های کشتیرانی در هرمز بر انرژی پاکستان (گزارش ژوئن) [۱][۷]. اثر احتمالی: اگر پاکستان به راه دریایی عادت کند، مزیت زمینی ایران کم‌رنگ شود. تحریم‌ها: بدون مدرک.

بیشتر بخوانید: آمریکا حملات محدود به اهداف ایرانی در هرمز را تأیید کرد؛ جزئیات خسارت روشن نیست

عرضه و تقاضا چقدر نزدیک به هم‌اند؟

در ماه‌های پیش رو چه مسیرهایی ممکن است؟

این‌ها پیش‌بینی نیستند؛ مسیرهای مشروط‌اند. هیچ احتمال عددی برایشان نمی‌دهیم.

بیشتر بخوانید: انتخابات آمریکا، حمله به قشم و مذاکرات قطر؛ آینده جنگ ایران چیست؟ | تحلیل ۳۶۰

چه چیزهایی را هنوز نمی‌دانیم؟

1. ۱سهم واقعی گاز ایران در بازار پاکستان و حجم واقعی تجارت گاز مرزی؛
2. ۲تعداد کامیون‌های گاز متوقف (ارقام موجود دربارهٔ همهٔ کالاهاست)؛
3. ۳علت دقیق رد یا تأخیر اسناد جدید؛
4. ۴سهم قطع گاز قطر در برابر سهم مرز؛
5. ۵سهم احتکار و ضعف نظارت در قیمت؛
6. ۶وجود یا نبود نقش تحریم‌ها.

چه داده‌ای نتیجه را عوض می‌کند؟ آمار رسمی گمرک از حجم گاز عبوری هفته‌های اخیر؛ اعلام تفصیلی تغییر قواعد ترخیص؛ بازگشت قیمت‌ها به نرخ رسمی بعد از بازگشایی کامل (این از سهم مرز قوی‌تر می‌گوید)؛ یا ادامهٔ گرانی با وجود عبور عادی کامیون‌ها (این از سهم بازار داخلی می‌گوید).

پس ماجرا چیست؟

آنچه تقریباً قطعی است (اطمینان بالا): قیمت بازار حدود دو برابر نرخ رسمی شده، عرضه مختل شده و گذرگاه‌های اصلی مرز از ۱۷ اکتبر مدتی بسته بوده‌اند.

آنچه محتمل است (اطمینان متوسط رو به بالا): بسته‌شدن مرز ایران یکی از دو سه عامل اصلی بوده و ضعف قیمت‌گذاری گاز وارداتی و قطع عرضهٔ قطر آن را بزرگ‌تر کرده‌اند. برای ایران، اثر اصلی توقف کامیون‌ها و کاهش صادرات مرزی است؛ اندازهٔ آن با شواهد فعلی نامعلوم است (اطمینان پایین).

آنچه هنوز اثبات نشده: اینکه ایران عامل اصلی همهٔ بحران بوده، اینکه تحریم آمریکا علت بسته‌شدن مرز بوده، و اینکه گاز ایران چند درصد از بازار پاکستان را می‌پوشانده.

به بیان ساده: مرز بسته شد و قیمت بالا رفت، ولی بازاری که تقریباً نصف نیازش را از بیرون می‌آورد، قیمتی ندارد که جلوی جهش را بگیرد و گاز قطر هم قطع بود. همین‌ها با هم کار را به دو برابر شدن قیمت رساندند.