تاکایچی در سازمان ملل؛ ژاپن اصلاح شورای امنیت را خواست

سانائه تاکایچی، نخست‌وزیر ژاپن، در نخستین سخنرانی خود در مجمع عمومی سازمان ملل در مقام نخست‌وزیر، از نهادی دفاع کرد که هم‌زمان آن را نیازمند اصلاح عمیق دانست. پیام توکیو این بود: نظم مبتنی بر قانون زیر فشار است، شورای امنیت در بحران‌های بزرگ کارکرد لازم را ندارد، اما پاسخ ژاپن کنار گذاشتن سازمان ملل نیست؛ بلکه افزایش مسئولیت و تغییر ساختار آن است.

تاکایچی روز ۲۲ سپتامبر ۲۰۲۶ در نیویورک، در سالی که هفتادمین سال عضویت ژاپن در سازمان ملل است، سخنرانی کرد. او از جنگ اوکراین، خاورمیانه، برنامه‌های هسته‌ای و موشکی کره شمالی، اصلاح شورای امنیت، دادگاه کیفری بین‌المللی، هوش مصنوعی و نقش ژاپن در چندجانبه‌گرایی سخن گفت.

شورای امنیت «آن‌طور که باید کار نمی‌کند»

مهم‌ترین بخش سیاسی سخنرانی، انتقاد مستقیم از ساختار شورای امنیت بود. تاکایچی گفت جنگ روسیه علیه اوکراین نه فقط نقض اصول منشور، بلکه نمایش مشکل ساختاری نهادی است که یکی از اعضای دائم آن خود طرف اصلی جنگ است. از نگاه ژاپن، در چنین وضعیتی نمی‌توان گفت شورای امنیت وظیفه حفظ صلح و امنیت بین‌المللی را به شکل مورد انتظار انجام می‌دهد.

پیشنهاد توکیو قدیمی اما در این سخنرانی پررنگ بود: افزایش شمار اعضای دائم و غیردائم شورای امنیت تا ترکیب آن واقعیت‌های سیاسی قرن بیست‌ویکم را بهتر منعکس کند. ژاپن سال‌هاست همراه هند، آلمان و برزیل در قالب G4 برای اصلاح شورا تلاش می‌کند و خود نیز خواهان کرسی دائم است.

این مطالبه با یک تناقض عملی روبه‌روست. هر اصلاح جدی منشور نیازمند حمایت گسترده اعضای سازمان و تصویب اعضای دائم شورای امنیت است؛ یعنی همان قدرت‌هایی که تغییر ساختار ممکن است وزن نسبی آنها را کاهش دهد.

اوکراین و دفاع از اصل منع تغییر مرزها با زور

تاکایچی جنگ اوکراین را نمونه‌ای از حمله به نظم مبتنی بر قانون توصیف کرد. برای ژاپن این پرونده فقط یک جنگ اروپایی نیست. توکیو از این اصل نگران است که اگر تصرف سرزمین با زور عادی شود، پیامد آن در شرق آسیا نیز احساس خواهد شد.

همین پیوند میان اروپا و آسیا یکی از خطوط ثابت سیاست امنیتی ژاپن در سال‌های اخیر بوده است. دولت ژاپن در عین حفظ سیاست دفاعی محدودشده پس از جنگ جهانی دوم، هزینه‌های دفاعی و همکاری امنیتی با آمریکا و شرکای منطقه‌ای را افزایش داده و هم‌زمان تأکید می‌کند که این مسیر ماهیت دفاعی دارد.

کره شمالی؛ تهدید نزدیک‌تر به خانه

در کنار اوکراین، تاکایچی برنامه‌های هسته‌ای و موشکی کره شمالی را تهدیدی جدی برای صلح و امنیت دانست و بار دیگر بر هدف خلع سلاح هسته‌ای شبه‌جزیره کره تأکید کرد. این بخش برای مخاطب داخلی ژاپن اهمیت مستقیمی دارد؛ موشک‌های کره شمالی و توان هسته‌ای پیونگ‌یانگ یکی از اصلی‌ترین توجیهات توکیو برای تقویت دفاع موشکی و بازدارندگی است.

ژاپن همچنین پرونده شهروندان ربوده‌شده ژاپنی توسط کره شمالی را در دیپلماسی خود زنده نگه داشته است. هرچند سخنرانی مجمع عمومی بیشتر بر معماری امنیتی تمرکز داشت، مسئله کره شمالی در سیاست ژاپن هم امنیتی است و هم انسانی و داخلی.

حمایت از دادگاه کیفری بین‌المللی، بدون نام بردن از واشنگتن

یکی از ظریف‌ترین بخش‌های سخنرانی، تأکید تاکایچی بر حمایت مداوم ژاپن از دادگاه‌های بین‌المللی، از جمله دادگاه کیفری بین‌المللی بود. او اصل حاکمیت قانون را ستون سیاست پس از جنگ ژاپن معرفی کرد.

اما نخست‌وزیر ژاپن در این بخش مستقیماً به تحریم‌های آمریکا علیه مقام‌های دادگاه کیفری بین‌المللی حمله نکرد. این سکوت مهم است، زیرا توکیو پیش‌تر درباره فشار بر دادگاه ابراز نگرانی کرده بود. سخنرانی نشان داد ژاپن می‌خواهد هم از نهادهای حقوقی بین‌المللی دفاع کند و هم از ایجاد شکاف علنی با مهم‌ترین متحد امنیتی خود پرهیز کند.

هوش مصنوعی؛ ژاپن می‌خواهد میزبان گفت‌وگوی بعدی باشد

تاکایچی همچنین از تلاش برای ایجاد اکوسیستم هوش مصنوعی «ایمن، امن و قابل اعتماد» سخن گفت و به فرایند هوش مصنوعی هیروشیما اشاره کرد. او اعلام کرد ژاپن قصد دارد در اولین فرصت مناسب میزبان یک اجلاس هوش مصنوعی باشد و کشورهای جنوب جهانی را نیز در شکل دادن به قواعد این فناوری وارد کند.

این بخش مکمل سیاست فناوری ژاپن است: توکیو نمی‌خواهد رقابت تنظیم‌گری فقط میان آمریکا، چین و اتحادیه اروپا تعریف شود. میزبانی اجلاس می‌تواند ژاپن را به یکی از مراکز دیپلماسی استانداردهای AI تبدیل کند.

ایران؛ پیام غیرمستقیم درباره عدم اشاعه و قانون

ایران محور سخنرانی تاکایچی نبود. با این حال دو بخش برای تهران اهمیت دارد. نخست، دفاع ژاپن از رژیم عدم اشاعه و نهادهای بین‌المللی؛ دوم، تأکید بر نظم مبتنی بر قانون و حل اختلافات از مسیرهای حقوقی و دیپلماتیک.

ژاپن برخلاف بسیاری از متحدان غربی آمریکا، سابقه روابط اقتصادی و دیپلماتیک طولانی با ایران دارد و در دوره‌های تنش تلاش کرده کانال گفت‌وگو را حفظ کند. اما در پرونده هسته‌ای، توکیو معمولاً در چارچوب عدم اشاعه و هماهنگی با گروه کشورهای صنعتی حرکت می‌کند. بنابراین هر تشدید بحران هسته‌ای یا دریایی می‌تواند فضای مانور مستقل ژاپن را محدود کند.

آنچه باید دنبال کرد

سخنرانی تاکایچی بیش از آنکه مجموعه‌ای از وعده‌های تازه باشد، نقشه جایگاه ژاپن در نظم متزلزل جهانی بود: متحد آمریکا، حامی دادگاه‌ها و قواعد بین‌المللی، منتقد ناکارآمدی شورای امنیت و مدعی نقش بزرگ‌تر در اصلاح آن.

سه آزمون عملی پیش روست: آیا G4 می‌تواند مذاکرات اصلاح شورای امنیت را از بن‌بست خارج کند؛ آیا ژاپن اجلاس هوش مصنوعی وعده‌داده‌شده را به چارچوبی با مشارکت واقعی جنوب جهانی تبدیل می‌کند؛ و آیا توکیو می‌تواند هنگام اختلاف میان قواعد بین‌المللی و سیاست واشنگتن، موضع مستقل خود را حفظ کند.