
تورم ایران ۷۱٫۴ است یا ۷۶٫۸ درصد؟ اختلاف دو آمار پس از مقایسه همدامنه چه میگوید؟
مرکز آمار برای مهر ۱۴۰۵ تورم سالانه کشور را ۷۶٫۸ درصد و بانک مرکزی تورم شهری را ۷۱٫۴ درصد اعلام کرد. چرا فاصله ظاهری ۵٫۴ واحدی با مقایسه آمار شهری به ۲٫۷ واحد میرسد و چه پرسشهایی بیپاسخ میماند؟
بازار بزرگ تهران؛ عکس آرشیوی ۱۰ فوریه ۲۰۱۸ و مربوط به رویداد این گزارش نیست. عکاس: زهره سادات، ویکیمدیا کامنز، CC BY-SA 4.0
دو نهاد رسمی برای تورم مهر ۱۴۰۵ دو عدد منتشر کردهاند: مرکز آمار ایران، تورم سالانه خانوارهای کشور را ۷۶٫۸ درصد و بانک مرکزی، تورم سالانه مناطق شهری را ۷۱٫۴ درصد اعلام کرده است. اختلاف ۵٫۴ واحد درصدی بهسرعت میتواند این پرسش را بسازد که کدام عدد درست است. اما این دو نرخ، جامعه آماری دقیقاً یکسانی را توصیف نمیکنند. وقتی رقم شهری مرکز آمار، یعنی ۷۴٫۱ درصد، در برابر رقم شهری بانک مرکزی قرار میگیرد، فاصله به ۲٫۷ واحد درصد میرسد. این اصلاح مقایسه به معنی پایان اختلاف یا اثبات برتری یکی از دو روش نیست؛ فقط نخستین خطای رایج در خواندن دادهها را کنار میزند.
در این تحلیل اقتصادی میخوانید
آنچه باید بدانیم
- مرکز آمار برای مهر ۱۴۰۵، تورم سالانه کل کشور را ۷۶٫۸ درصد و تورم سالانه خانوارهای شهری را ۷۴٫۱ درصد اعلام کرده است.
- بانک مرکزی در گزارش منتشرشده در ۱۹ آبان، تورم سالانه شاخص قیمت مصرفکننده مناطق شهری را ۷۱٫۴ درصد گزارش کرده است.
- بنابراین اختلاف «کل کشور با شهر» ۵٫۴ واحد درصد، اما اختلاف «شهر با شهر» ۲٫۷ واحد درصد است.
- برای تورم نقطهبهنقطه، مرکز آمار ارقام کشوری ۸۸٫۷ و شهری ۸۵٫۵ درصد و بانک مرکزی رقم شهری ۸۳٫۵ درصد را اعلام کردهاند.
- هیچیک از این اعداد نشاندهنده کاهش قیمت کالاها نیست؛ هر دو مرجع همچنان از افزایش شدید سطح قیمتها خبر میدهند.
دقیقاً چه چیزی در ۱۹ آبان تغییر کرد؟
مرکز آمار ایران دادههای مهر را در ۶ آبان در قالب شاخص قیمت مصرفکننده منتشر کرده بود. آن گزارش، علاوه بر نرخ کشوری، بر تفاوت محسوس فشار قیمتها در شهرها و روستاها تأکید داشت. انتشار آمار بانک مرکزی در ۱۹ آبان یک رویداد تازه در اطلاعات اقتصادی ایجاد کرد: اکنون دو برآورد رسمی از یک بازه زمانی در دسترس است و میتوان دامنه تفاوت آنها را دقیقتر توضیح داد. این انتشار تازه، به خودی خود نشانه جهش قیمتها در روز ۱۹ آبان نیست؛ تاریخ اعلام داده با ماه وقوع تغییر قیمت فرق دارد.
در روایت آماری بانک مرکزی، شاخص بهای کالاها و خدمات مصرفی مناطق شهری در مهر به ۸۳۶٫۸ واحد رسید و ۴٫۶ درصد نسبت به شهریور افزایش یافت. در آمار مرکز آمار، شاخص ملی ۷۶۱٫۸ واحد و رشد ماهانه آن ۴٫۴ درصد گزارش شد. این دو عددِ سطح شاخص را نباید از یکدیگر کم یا بر یکدیگر تقسیم کرد: شاخصها در دستگاههای آماری مستقل تعریف شدهاند و مقایسه سطح آنها به سال پایه، پوشش و روش یکسان نیاز دارد.
خطای اول: یک عدد کشوری در برابر یک عدد شهری
در جدول مرکز آمار، تورم سالانه شهری ۷۴٫۱ درصد و روستایی ۹۲٫۳ درصد است. نرخ کل کشور ۷۶٫۸ درصد، ترکیبی وزندار از جوامع مورد بررسی آن نهاد است. وقتی کسی عدد کشوری ۷۶٫۸ را با شاخص «مناطق شهری» بانک مرکزی، یعنی ۷۱٫۴، مقایسه میکند، بخشی از تفاوت ناشی از اختلاف دامنه جمعیتی است. این دو عدد پاسخ یک پرسش دقیقاً مشترک نیستند.
مقایسه نزدیکتر به پرسش مشترک چنین است: ۷۴٫۱ منهای ۷۱٫۴، برابر با ۲٫۷ واحد درصد. این تفاوت همچنان قابلتوجه است و باید بررسی شود، ولی نصف فاصله ۵٫۴ واحدیِ نقلشده در مقایسه ناهمدامنه است. نمیتوان بهسادگی گفت ۲٫۷ واحد «خطای محاسبه» است؛ فقط میتوان گفت حتی بعد از یکسانسازی سطح شهر/کشور، دو سری آماری با یکدیگر برابر نشدهاند.
خطای دوم: تورم ماهانه، نقطهای و سالانه یکی نیستند
تورم ماهانه، تغییر متوسط سطح قیمتها نسبت به ماه قبل است. تورم نقطهبهنقطه، مهر ۱۴۰۵ را با مهر ۱۴۰۴ میسنجد. تورم سالانه، متوسط شاخص در ۱۲ ماه منتهی به مهر ۱۴۰۵ را با متوسط ۱۲ ماه مشابه قبل مقایسه میکند. در گفتوگوهای عمومی، هر سه اصطلاح اغلب «تورم» نامیده میشوند، درحالیکه عدد، پایه زمانی و معنای اقتصادی متفاوتی دارند.
بانک مرکزی تورم شهری مهر را بهترتیب برای ماهانه، نقطهای و سالانه ۴٫۶، ۸۳٫۵ و ۷۱٫۴ درصد اعلام کرده است. مرکز آمار برای خانوارهای شهری در همان سه شاخص بهترتیب ۴٫۳، ۸۵٫۵ و ۷۴٫۱ درصد گزارش کرده است. پس اختلاف دو مرجع با نگهداشتن دامنه شهری در مقایسه ماهانه ۰٫۳ واحد درصد، در نقطهای ۲ واحد و در سالانه ۲٫۷ واحد است. کنار هم گذاشتن نرخ نقطهای یکی با نرخ سالانه دیگری، اختلافی جعلی میسازد.
ریشه اختلاف باقیمانده چیست و چه چیز را نمیدانیم؟
دو تولیدکننده شاخص قیمت مصرفکننده ممکن است از نظر نمونه شهرها و خانوارها، فهرست اقلام، وزن گروههای هزینه، شیوه گردآوری قیمت، تعدیل کیفیت و دوره پایه متفاوت باشند. اختلاف این مؤلفهها میتواند در یک دوره تورم شدید نتیجه را جابهجا کند، زیرا اقلامی که سریعتر گران میشوند، بر اساس وزن خود سهم متفاوتی در شاخص نهایی میگذارند. این توضیح، سازوکار آماریِ ممکن است، نه شناسایی تجربی سهم هر عامل در شکاف مهر.
بانک مرکزی در توضیحات تاریخی درباره بازنگری سال پایه تأکید کرده که تغییر الگوی مصرف و قیمت نسبی اقلام، بهروزکردن سبد را ضروری میکند. اما برای اینکه با قطعیت بگوییم در مهر ۱۴۰۵ دقیقاً چند دهم واحد از اختلاف دو مرجع ناشی از وزن خوراکیها، مسکن یا نمونهگیری بوده، جدولهای قابلمقایسه وزن اقلام، سال پایه و روش اجرا در نسخههای جاری هر دو نهاد لازم است. این تجزیه عددی در شواهد بررسیشده حاضر نیست؛ نسبتدادن سهم مشخص به یک عامل، ادعای بیپشتوانه خواهد بود.
منابع
- منبع رسمی مرکز آمار ایران
- منبع رسمی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران
- منبع تکمیلی گزارش مقایسهٔ تورم مهر ۱۴۰۵ بانک مرکزی و مرکز آمار (منبع اصلی؛ متن اصلی دو نهاد بررسی نشده است)
- منبع تکمیلی تسنیم، متن ارقام اعلامی بانک مرکزی برای مهر ۱۴۰۵، ۱۹ آبان ۱۴۰۵
- منبع تکمیلی تسنیم، ارقام اعلامی مرکز آمار و توضیح معاون مرکز درباره شهر و روستا، ۶ آبان ۱۴۰۵
- منبع تکمیلی آنادولو، بازتاب مستقل خبر انتشار داده بانک مرکزی، ۱۰ نوامبر ۲۰۲۶
- منبع تکمیلی توضیحات تاریخی بانک مرکزی درباره نقش سال پایه و وزن اقلام در شاخص تورم، ۲۶ تیر ۱۳۹۶
اعتبارسنجی
پیوند تأیید همین خبرتازهترینها در اقتصاد
تحلیلها و خبرهای تازهی همین دسته را دنبال کنید.
از مهمترین خبرها و تحلیلها عقب نمانید
خلاصه خبرها و تحلیلهای رونما را هر روز در ایمیل خود دریافت کنید.









