دستور قطع فوری اینترنت بین‌الملل در جنگ تازه؟ ادعای یک رسانه و هزینه‌ای که تجربه ۱۴۰۵ نشان داد

وب‌سایت اقتصادی زومان، که در داخل ایران فعالیت می‌کند، گزارش داده «نهادهای بالادستی» دستور داده‌اند اگر جنگ تازه‌ای آغاز شود، دسترسی کاربران به اینترنت بین‌الملل بلافاصله قطع شود. هیچ مقام رسمی این ادعا را تأیید نکرده و متن دستور هم منتشر نشده است. اهمیت خبر در همین فاصله است: ادعایی تأییدنشده، اما در بستری که ایران چند ماه پیش طولانی‌ترین قطع سراسری اینترنت در یک جامعه بزرگ متصل را تجربه کرده و گزارش‌هایی درباره آمادگی آمریکا و اسرائیل برای حمله پس از انتخابات میان‌دوره‌ای منتشر شده است.

پرسش اصلی: ادعا درست باشد، چه چیزی را تغییر می‌دهد؟

پرسش این تحلیل دو لایه دارد. لایه نخست واقعیت‌سنجی است: چه چیزی درباره این دستور واقعاً مستند است؟ لایه دوم تحلیلی است: اگر چنین سیاستی اجرا شود، با توجه به تجربه امسال چه هزینه‌هایی دارد و چرا ممکن است باز هم انتخاب شود؟

آنچه درباره ادعا مستند است

گزارش ایران اینترنشنال در تاریخ ۳۰ مهر ۱۴۰۵ (۲۲ اکتبر ۲۰۲۶) منتشر شد و به زومان استناد دارد. بر اساس همین گزارش، زومان نوشته که نهادهای بالادستی «ابلاغ» کرده‌اند در صورت آغاز جنگ تازه، دسترسی کاربران به اینترنت بین‌الملل فوراً قطع شود. گزارش نهاد مشخصی را نام نمی‌برد، متن دستور را نقل نمی‌کند و واکنش مقامات را نیز در بر ندارد.

زمینه خبر اما واقعی است. در همان روز، الجزیره به نقل از ذی‌اتلانتیک گزارش داد مقام‌های ناشناس آمریکایی می‌گویند دونالد ترامپ شروع دوباره عملیات نظامی علیه ایران را، احتمالاً پس از انتخابات میان‌دوره‌ای، بررسی می‌کند و هنوز تصمیمی نگرفته است. رونما پیش‌تر درباره گزارش‌های مربوط به برنامه حمله پس از ۳ نوامبر نوشته است که این گزارش‌ها چه چیزی را ثابت می‌کنند و چه چیزی را نه.

تایم‌لاین قطع اینترنت در ۱۴۰۵

1. ژانویه ۲۰۲۶به گزارش ان‌پی‌آر، قطع اینترنت در جریان اعتراض‌های سراسری ضد حکومت آغاز شد؛ روز دقیق در متن گزارش ذکر نشده است.
2. ۲۸ فوریه ۲۰۲۶پس از حملات هوایی آمریکا و اسرائیل، رادیو فردا آغاز قطع سراسری را همین روز ثبت می‌کند. ان‌پی‌آر نیز می‌نویسد پس از این حملات قطع کامل شد. (اختلاف زمان آغاز میان دو گزارش به همین دلیل است: یکی قطع ناشی از اعتراض‌ها را هم حساب می‌کند.)
3. ۱۲ آوریل ۲۰۲۶در نشست اتاق بازرگانی، افشین کلاهی زیان مستقیم را ۳۰ تا ۴۰ میلیون دلار در روز و زیان غیرمستقیم را ۷۰ تا ۸۰ میلیون دلار در روز عنوان می‌کند.
4. ۲۰ آوریل ۲۰۲۶قطع به ۵۲ روز رسیده و رادیو فردا آن را طولانی‌ترین قطع سطح ملی پس از لیبی ۲۰۱۱ می‌داند.
5. ۲۶ آوریل ۲۰۲۶ایران اینترنشنال می‌نویسد قطع به ۵۸ روز رسیده و جهانگیر آقازاده از صنف فناوری اطلاعات تهران زیان را تا ۵۰ هزار میلیارد ریال (حدود ۳۱ میلیون دلار) در روز اعلام کرده است.
6. حدود ۲۷ مه ۲۰۲۶ان‌پی‌آر از آغاز بازگشت دسترسی خبر می‌دهد؛ تاریخ دقیق در متن ذکر نشده و از تاریخ عکس همراه گزارش استنباط شده است.
7. ۲۲ اکتبر ۲۰۲۶زومان از دستور مشروط جدید خبر می‌دهد.

رابطه زمانی میان این رویدادها لزوماً علیت نیست؛ اما الگوی قطع هم‌زمان با بحران امنیتی در هر دو مورد، یعنی اعتراض‌ها و جنگ، روشن است.

هزینه‌ها: چه عددهایی داریم و چه عددهایی نه

این ارقام همگرایی قابل توجهی دارند: هر سه برآورد زیان روزانه در محدوده ۳۰ تا ۴۰ میلیون دلار می‌افتند. اما باید توجه کرد که هر سه از جانب ذی‌نفعان یا مقام‌هایی اعلام شده‌اند که منافع خودشان را در برجسته‌کردن هزینه یا مدیریت روایت دارند و هیچ‌کدام روش را منتشر نکرده‌اند. همگرایی ارقام می‌تواند نشانه دقت باشد، یا نشانه استفاده از یک منبع مشترک. این تحلیل نمی‌تواند میان این دو داوری کند.

چرا ممکن است دوباره انتخاب شود؟

در این بخش با استنباط رونما روبه‌رو هستیم، نه با واقعیت مستند. سه منطق ممکن است پشت چنین سیاستی باشد. نخست، منطق امنیت سایبری: در جنگ، نفوذ و عملیات سایبری از مسیر اینترنت بین‌الملل ممکن است زیرساخت‌ها را هدف بگیرد و قطع مسیر، سطح حمله را کوچک می‌کند. دوم، منطق کنترل اطلاعات: انتشار تصویر و گزارش از خسارت، یا سازمان‌دهی اعتراض در بحران، با قطع ارتباط دشوارتر می‌شود. سوم، منطق «پیش‌دستی اداری»: ابلاغ دستور از قبل، یعنی نقش تصمیم‌گیری در لحظه بحران حذف می‌شود و اجرای فوری ممکن می‌شود. هیچ‌کدام از این سه را سند رسمی تأیید نکرده است.

تجربه ۱۴۰۵ ساختار تازه‌ای هم نشان داد: سیم‌کارت‌هایی که دسترسی جهانی به اینترنت می‌دهند، به مقام‌های ارشد و در ادامه به برخی مشاغل داده شد، و بسته «اینترنت پرو» برای کسب‌وکارها و دانشگاهیان عرضه شد. یعنی به‌جای قطع کامل، دسترسی لایه‌بندی‌شده شکل گرفت. رونما درباره گرانی ۴۰ درصدی بسته‌های اینترنت هم پیش‌تر گزارش داده است؛ اثر این گرانی بر دسترسی خانوارها خارج از دامنه این تحلیل است.

چه کسی چه می‌گوید و چه می‌بیند؟

روایت طرف رسمی، یعنی دلیل امنیتی قطع از زبان مقام‌های مسئول، در منابعی که خواندیم به‌صورت مستقیم و مفصل موجود نبود. این یک نقطه کور جدی است و نباید آن را با فرض جایگزین کرد.

ضدتحلیل

قوی‌ترین اعتراض به این تحلیل این است که ادعای زومان ممکن است اصلاً درست نباشد، یا اینکه حتی اگر درست باشد، یک سناریوی برنامه‌ریزی احتمالی باشد، نه تصمیم اجرایی. نهادها معمولاً برای چندین سناریو دستور آمادگی می‌نویسند و وجود آن به معنای احتمال بالای اجرا نیست. افزون بر این، تجربه امسال می‌تواند به همان اندازه به نفع «یادگیری از هزینه» تفسیر شود: همان مقام‌هایی که زیان را اعلام کردند، ممکن است برای نوبت بعد مدل دسترسی لایه‌ای را از ابتدا فعال کنند و قطع کامل را رد کنند.

داده‌ای که نتیجه را عوض می‌کند: متن رسمی ابلاغ، تأیید یا تکذیب وزارت ارتباطات یا شورای عالی فضای مجازی، یا نشانه‌های فنی (افزایش مسیریابی داخلی، تغییرات BGP) پیش از وقوع هر درگیری.

سناریوها و شاخص‌های رصد

شاخص‌های رصد روشن‌اند: واکنش رسمی به ادعای زومان، هر تغییر در سیاست فروش «اینترنت پرو»، گزارش‌های نت‌بلاکس و کنتیک درباره ترافیک، و زمان‌بندی هر عملیات نظامی که آمریکا و اسرائیل سرانجام اجرا کنند.

جمع‌بندی و محدوده قطعیت

پاسخ به پرسش اصلی دو بخش دارد. درباره واقعیت: وجود چنین دستوری تأیید نشده است و فقط یک ادعا داریم. درباره تحلیل: حتی بدون تأیید، سابقه امسال نشان می‌دهد قطع کامل اینترنت در بحران نظامی برای سیاست‌گذاران ایرانی یک گزینه عملی بوده، زیان‌های آن را مقام‌های داخلی هم تأیید کرده‌اند و بازگشت بعدی دسترسی پایدار و کامل نبوده است. آنچه نمی‌دانیم بیشتر از آنچه می‌دانیم است: روش محاسبه زیان‌ها، ارزش امنیتی‌ای که حاکمیت برای قطع قائل است، و اینکه آیا دستور مورد ادعا اصلاً وجود دارد.