راب یتن در سازمان ملل: چندجانبه‌گرایی بدون اصلاح اعتماد عمومی را برنمی‌گرداند

راب یتن، نخست‌وزیر هلند، در هشتاد و یکمین نشست مجمع عمومی سازمان ملل از بحران اعتماد، ضعف کارآمدی نهادهای بین‌المللی و ضرورت حفظ چندجانبه‌گرایی سخن گفت. اگر متن را فقط در سطح خبری بخوانیم، پیام او ساده است: سازمان ملل باید اصلاح شود. اما در سطح تحلیلی، سخنرانی یتن درباره مسئله بزرگ‌تری بود؛ اینکه چگونه می‌توان از نظم چندجانبه دفاع کرد در حالی که بخش مهمی از افکار عمومی در کشورهای مختلف نسبت به همان نظم بدبین شده‌اند.

یتن تلاش کرد میان دو موضع فاصله بگذارد: از یک سو، خروج از نهادهای بین‌المللی و بازگشت به سیاست صرفاً ملی؛ و از سوی دیگر، دفاع بی‌قیدوشرط از ساختارهای فعلی سازمان ملل. موضع او این بود که حفظ چندجانبه‌گرایی بدون اصلاح، در بلندمدت خودِ چندجانبه‌گرایی را تضعیف می‌کند.

مسئله اصلی: بحران مشروعیت، نه فقط بحران کارآمدی

وقتی یتن از اعتماد حرف می‌زند، موضوع فقط سرعت تصمیم‌گیری سازمان ملل نیست. مسئله این است که بسیاری از شهروندان و حتی دولت‌ها احساس می‌کنند نهادهای بین‌المللی وعده‌های زیادی می‌دهند اما در بحران‌های واقعی نتیجه محدودی تولید می‌کنند. جنگ، مهاجرت، تغییر اقلیم، بحران انرژی و رقابت قدرت‌ها این شکاف را برجسته‌تر کرده‌اند.

از این زاویه، سخنرانی نخست‌وزیر هلند درواقع درباره «مشروعیت» بود. یک نهاد ممکن است از نظر حقوقی معتبر باشد، اما اگر نتواند در مسائل ملموس زندگی مردم نتیجه نشان دهد، حمایت سیاسی از آن کاهش پیدا می‌کند.

چرا این پیام برای اروپا مهم است؟

اروپا بیش از بسیاری از مناطق دیگر به نهادهای چندجانبه متکی است. اتحادیه اروپا، ناتو، سازمان ملل، سازمان تجارت جهانی و مجموعه‌ای از رژیم‌های حقوقی بین‌المللی، بخش مهمی از محیط امنیتی و اقتصادی کشورهای اروپایی را شکل می‌دهند. بنابراین فرسایش اعتماد به این نهادها برای هلند فقط یک نگرانی نظری نیست.

یتن عملاً از مدلی دفاع می‌کند که در آن اروپا باید هم به قواعد بین‌المللی وفادار بماند و هم بپذیرد که ساختارهای قدیمی بدون اصلاح سیاسی و اجرایی نمی‌توانند حمایت عمومی را حفظ کنند.

رمزگشایی سخنان

منظور عملی: هلند از حفظ سازمان ملل دفاع می‌کند، اما نه به شکل فعلی و بدون شرط. پیام این است که کارآمدی، شفافیت و پاسخ‌گویی باید به بخشی از معیار بقای نهادهای چندجانبه تبدیل شوند.

مخاطب اول: دولت‌هایی که از نهادهای بین‌المللی فاصله گرفته‌اند. یتن می‌گوید مشکل سازمان ملل واقعی است، اما راه‌حل، کنار گذاشتن آن نیست.

مخاطب دوم: خود سازمان ملل. این سخنرانی فشار برای اصلاح را مشروع می‌کند و می‌گوید دفاع از چندجانبه‌گرایی بدون پذیرش ضعف‌های آن کافی نیست.

مخاطب سوم: افکار عمومی اروپا. پیام این است که همکاری بین‌المللی باید قابل لمس، قابل توضیح و قابل دفاع باشد.

اشاره غیرمستقیم به شکاف اروپا و آمریکا

در شرایطی که واشنگتن در دوره ترامپ نگاه معامله‌محورتری به نهادهای چندجانبه دارد، موضع یتن را می‌توان تلاش برای حفظ فاصله‌ای میان «اصلاح» و «عقب‌نشینی» دانست. هلند می‌خواهد نشان دهد که می‌توان منتقد ساختارهای موجود بود، بدون آنکه اصل همکاری چندجانبه را کنار گذاشت.

این برداشت تحلیلی است و به معنای نسبت دادن یک نیت پنهان مشخص به یتن نیست؛ اما قرار گرفتن این سخنرانی در فضای اختلافات گسترده‌تر درباره نقش آمریکا، اروپا و سازمان ملل اهمیت دارد.

هدف دیپلماتیک محتمل

هدف می‌تواند تثبیت هلند در میان کشورهایی باشد که می‌خواهند نقش اروپا در بازطراحی نظم چندجانبه حفظ شود. این کشور نه قدرت بزرگ نظامی است و نه عضو دائم شورای امنیت؛ بنابراین سرمایه اصلی آن در دیپلماسی نهادی، حقوق بین‌الملل و ائتلاف‌سازی است.

نقطه ضعف سخنرانی

یتن درباره ضرورت اصلاح صحبت می‌کند، اما پرسش سخت این است که اصلاح دقیقاً چگونه باید انجام شود. افزایش نمایندگی؟ اصلاح شورای امنیت؟ تغییر سازوکار تأمین مالی؟ بازطراحی مأموریت‌های صلح؟ بدون پاسخ به این پرسش‌ها، «اصلاح» می‌تواند به یک واژه کلی تبدیل شود.

بعد از این سخنرانی چه باید دید؟

برای سنجش جدیت این موضع باید رفتار هلند در مذاکرات مربوط به اصلاح سازمان ملل، بودجه نهادهای بین‌المللی، انتخاب دبیرکل آینده و هماهنگی اروپا در پرونده‌های جهانی دنبال شود. اگر لاهه در این حوزه‌ها ابتکار عملی ارائه کند، سخنرانی یتن فراتر از یک دفاع کلی از چندجانبه‌گرایی خواهد رفت.