سبد ۴۵ میلیونی، دلار ۲۲۸ هزار تومانی؛ فشار معیشت ادامه دارد

فشار هزینه‌های روزمره بر خانوار ایرانی در نیمه دوم شهریور ۱۴۰۵ از چند مسیر هم‌زمان دیده می‌شود: برآورد تازه هزینه سبد غذایی و شوینده یک خانواده چهارنفره را در محدوده ۴۲ تا ۴۵ میلیون تومان در ماه قرار می‌دهد، در حالی که دلار آزاد در آخرین داده در دسترس حدود ۲۲۷ هزار و ۹۰۰ تومان ثبت شده است. این سبد، مسکن، درمان و حمل‌ونقل را هم شامل نمی‌شود.

تصویر معیشت فقط با یک نرخ تورم توضیح داده نمی‌شود. قیمت اقلام پرمصرف در سطح بالا مانده، برخی لبنیات بالاتر از نرخ مصوب عرضه شده‌اند و بازار ارز نیز در شهریور نوسان‌های بزرگی را تجربه کرده است. حاصل این ترکیب برای خانوار، افزایش هزینه جایگزینی همان خریدهای معمول و کوچک‌تر شدن فضای مانور درآمد ماهانه است.

سه عددی که فشار معیشت را نشان می‌دهد

• ۴۲ تا ۴۵ میلیون تومان: برآورد هزینه ماهانه سبد متعارف غذایی و شوینده یک خانواده چهارنفره در سال ۱۴۰۵؛ بدون مسکن، درمان و حمل‌ونقل.
• حدود ۲۲۷ هزار و ۹۰۰ تومان: آخرین نرخ در دسترس دلار آزاد در داده‌های ۲۶ شهریور؛ بازار در همین ماه نرخ‌های بالاتر از ۲۳۰ هزار تومان را نیز دیده است.
• ۱۵۸ هزار تومان: قیمت گزارش‌شده هر کیلو ران مرغ در رصد خرده‌فروشی تهران در ۱۸ شهریور.

سبد خانوار به ۴۵ میلیون تومان نزدیک شده؛ این عدد چه می‌گوید؟

برآورد منتشرشده برای سال ۱۴۰۵ هزینه یک سبد متعارف شامل مواد غذایی و شوینده را برای خانواده چهارنفره بین ۴۲ تا ۴۵ میلیون تومان در ماه قرار می‌دهد. اهمیت این عدد در محدود بودن دامنه آن است: اجاره یا خرید مسکن، درمان و حمل‌ونقل در این برآورد محاسبه نشده‌اند. بنابراین این رقم را نباید «کل هزینه زندگی» یک خانوار تلقی کرد.

همین محدودیت، فشار واقعی را روشن‌تر می‌کند. خانواری که بخش بزرگی از درآمد خود را صرف خوراک و کالاهای مصرفی روزانه می‌کند، هنوز باید هزینه مسکن، رفت‌وآمد، درمان، آموزش و خدمات را جداگانه بپردازد. در چنین شرایطی، ثابت ماندن قیمت برخی کالاها نیز الزاماً به معنای کاهش فشار نیست؛ اگر قیمت در سطح بالایی تثبیت شده باشد، هزینه خرید ماهانه همچنان بالا می‌ماند.

بازار ارز؛ دلار از جهش شهریور عقب نشست اما ارزان نشده است

بازار آزاد ارز در شهریور نوسان قابل‌توجهی داشته است. در ۱۸ شهریور، دلار با رشد روزانه ۲.۵۹ درصدی از ۲۲۷ هزار و ۶۶۰ تومان به ۲۳۲ هزار و ۵۷۵ تومان رسید. آخرین داده در دسترس شبکه اطلاع‌رسانی طلا و ارز برای ۲۶ شهریور نرخ حدود ۲۲۷ هزار و ۹۰۰ تومان را نشان می‌دهد؛ یعنی بخشی از جهش آن روز تخلیه شده، اما سطح اسمی دلار همچنان بسیار بالاست.

در کنار بازار آزاد، نرخ رسمی نیز مسیر جداگانه‌ای دارد. قیمت فروش حواله دلار در مرکز مبادله ایران در ۲۶ شهریور ۱۶۵ هزار و ۷۸۹ تومان اعلام شده است. فاصله میان نرخ‌های رسمی و آزاد برای تحلیل هزینه واردات و قیمت‌گذاری کالاها مهم است، اما اثر آن برای هر کالا یکسان نیست؛ نوع ارز تخصیصی، سهم واردات در محصول و هزینه تولید داخلی تعیین می‌کند که تغییر ارز با چه شدت و چه فاصله زمانی به قیمت مصرف‌کننده منتقل شود.

گرانی خوراکی‌ها فقط یک عدد کلی نیست

رصد بازار کالاهای اساسی در هفته منتهی به ۱۹ شهریور نشان می‌داد قیمت شماری از اقلام پرمصرف از جمله برنج، روغن، قند و شکر، لبنیات و مرغ در سطوح بالا باقی مانده است. این وضعیت به این معنا نیست که همه اقلام در یک هفته به یک اندازه گران شده‌اند؛ مسئله اصلی، تثبیت هزینه خرید ضروری در سطحی است که فشار بودجه خانوار را حفظ می‌کند.

در بازار مرغ، گزارش خرده‌فروشی تهران در ۱۸ شهریور قیمت هر کیلو ران مرغ را حدود ۱۵۸ هزار تومان ثبت کرده بود. در بازار لبنیات نیز بررسی ۱۹ شهریور نشان می‌داد برخی شیر، ماست، پنیر و کره بالاتر از نرخ‌های مصوب عرضه می‌شوند. وجود قیمت مصوب بنابراین به‌تنهایی تضمین نمی‌کند مصرف‌کننده همان کالا را در فروشگاه با همان قیمت پیدا کند.

چه چیزی در این تصویر قطعی است؟

سه واقعیت را می‌توان از داده‌های موجود جدا کرد. نخست، برآورد سبد غذایی و شوینده خانوار چهارنفره به محدوده ۴۲ تا ۴۵ میلیون تومان رسیده است. دوم، دلار آزاد در شهریور بالای ۲۲۰ هزار تومان باقی مانده و در مقطعی از ۲۳۰ هزار تومان عبور کرده است. سوم، رصدهای خرده‌فروشی از ماندگاری قیمت بالای اقلام ضروری و در برخی موارد فروش بالاتر از نرخ مصوب حکایت دارد.

این داده‌ها در کنار یکدیگر از فشار هزینه حکایت می‌کنند، اما نباید همه تغییرات قیمت را فقط به ارز نسبت داد. قیمت مصرف‌کننده می‌تواند از نرخ ارز، نهاده وارداتی، دستمزد، انرژی، حمل‌ونقل، کمبود عرضه، سیاست قیمت‌گذاری و حاشیه توزیع تأثیر بگیرد. سهم هر عامل برای هر کالا متفاوت است.

چه چیزی هنوز دقیقاً معلوم نیست؟

برآورد ۴۲ تا ۴۵ میلیون تومانی سبد خانوار یک شاخص رسمی جامع هزینه زندگی نیست و ترکیب دقیق مصرف خانوارها نیز یکسان نیست. خانواده‌ها بر اساس شهر، درآمد، تعداد اعضا و الگوی مصرف با هزینه‌های متفاوتی روبه‌رو هستند. به همین دلیل این عدد باید به‌عنوان برآورد هزینه یک سبد مشخص خوانده شود، نه هزینه قطعی همه خانوارهای کشور.

همچنین داده‌های روزانه ارز و قیمت‌های میدانی کالا با شاخص رسمی تورم یک مفهوم ندارند. نرخ تورم تغییر سطح عمومی قیمت‌ها را در یک سبد و دوره مشخص اندازه می‌گیرد، در حالی که قیمت یک کالا یا نرخ دلار می‌تواند در چند روز نوسان بسیار بیشتری داشته باشد.

چرا فشار قیمت سریع از سفره خانوار خارج نمی‌شود؟

کاهش یک‌روزه دلار یا توقف افزایش قیمت یک کالا الزاماً قیمت مصرف‌کننده را به سطح قبلی برنمی‌گرداند. بنگاه‌ها موجودی خود را با هزینه‌های متفاوت تهیه کرده‌اند و بخشی از هزینه تولید و توزیع با تأخیر تغییر می‌کند. در نتیجه آنچه برای خانوار اهمیت دارد فقط سرعت افزایش قیمت نیست، بلکه سطحی است که قیمت‌ها پس از جهش در آن باقی می‌مانند.

همین موضوع تفاوت «کاهش تورم» و «ارزان شدن» را مهم می‌کند. حتی اگر سرعت رشد قیمت‌ها کمتر شود، تا زمانی که سطح قیمت پایین نیاید یا درآمد خانوار با سرعت بیشتری افزایش پیدا نکند، قدرت خرید از دست‌رفته به‌طور خودکار بازنمی‌گردد.

مسیر بعدی؛ سه متغیر برای سنجش فشار معیشت

1. دلار آزاد و نرخ‌های تجاری: نه فقط جهت روزانه، بلکه ماندگاری نرخ‌ها و فاصله میان بازارها برای هزینه واردات اهمیت دارد.
2. قیمت هفتگی کالاهای ضروری: مرغ، لبنیات، برنج، روغن و سایر اقلام پرمصرف نشان می‌دهند فشار خوراکی‌ها در سطح خرده‌فروشی کاهش یافته یا فقط در سطح بالا تثبیت شده است.
3. داده‌های رسمی تورم و درآمد: برای سنجش قدرت خرید، تغییر قیمت‌ها باید در کنار رشد واقعی دستمزد و درآمد خانوار بررسی شود؛ قیمت به‌تنهایی تصویر کامل معیشت نیست.