عارف از قطع گاز پرمصرف‌ها گفت؛ کسری ۱۰۰ تا ۲۵۰ میلیون مترمکعبی زمستان با صرفه‌جویی پر می‌شود؟

محمدرضا عارف، معاون اول رئیس‌جمهور، دوشنبه ۴ آبان ۱۴۰۵ (۲۶ اکتبر ۲۰۲۶) هشدار داد مشترکان پرمصرفی که مصرف گاز خود را کم نکنند ممکن است در فصل سرما با قطع گاز روبه‌رو شوند. این هشدار یک روز پس از درخواست رئیس مجلس برای کاهش دست‌کم ۱۰ درصدی مصرف آمده و پرسش اصلی را پیش می‌کشد: آیا صرفه‌جویی و تنبیه پرمصرف‌ها می‌تواند کسری‌ای را پر کند که خود دولت آن را تا ۲۵۰ میلیون مترمکعب در روز برآورد کرده است؟

مقدمه: هشدار تازه چه چیزی را عوض می‌کند؟

ناترازی گاز در ایران پدیده‌ی تازه‌ای نیست؛ سال‌هاست زمستان با افت فشار، قطع گاز صنایع و سوزاندن سوخت مایع در نیروگاه‌ها همراه است. آنچه امسال را متفاوت می‌کند، ضربه‌ی جنگ به زیرساخت فرآورش گاز است. به گفته‌ی تهران، در شدیدترین مرحله‌ی جنگی که آمریکا و اسرائیل از اواخر فوریه‌ی ۲۰۲۶ آغاز کردند و نزدیک ۴۰ روز طول کشید، پالایشگاه‌های گاز هم هدف قرار گرفتند. اکنون مقام‌های ارشد دولت و مجلس، با فاصله‌ی یک روز، از دو ابزار متفاوت سخن می‌گویند: تشویق مالی برای صرفه‌جویی و تهدید به قطع گاز.

پرسش اصلی این تحلیل این است: آیا ابزارهای اعلام‌شده، یعنی صرفه‌جویی ۱۰ درصدی، قطع گاز پرمصرف‌ها و اصلاح قیمت برای آن‌ها، با ابعاد کسری اعلام‌شده تناسب دارند؟ و اگر ندارند، هزینه‌ی شکاف باقی‌مانده بر دوش چه کسانی می‌افتد؟ پاسخ به این پرسش به سه عدد بستگی دارد که هیچ‌کدام هنوز با سند رسمی کامل منتشر نشده‌اند: مقدار واقعی ظرفیت بازگشته، اوج مصرف خانگی در سرما و میزان پایبندی مشترکان.

تایم‌لاین: از حمله به زیرساخت تا هشدار قطع گاز

ترتیب رویدادها نشان می‌دهد برآورد رسمی کسری در سه ماه گذشته بزرگ‌تر شده و لحن مقام‌ها از «مدیریت مصرف» به «قطع گاز» رسیده است. هم‌زمانی این رویدادها به‌تنهایی رابطه‌ی علّی را ثابت نمی‌کند، اما مسیر تصمیم‌گیری را روشن می‌کند.

1. ۲۸ فوریه‌ی ۲۰۲۶ (۹ اسفند ۱۴۰۴)آغاز حمله‌های آمریکا و اسرائیل به ایران. به گفته‌ی تهران، در مرحله‌ی شدید جنگ که نزدیک ۴۰ روز طول کشید، پالایشگاه‌های گاز هم هدف قرار گرفتند.
2. آوریل ۲۰۲۶آتش‌بس مرحله‌ی بمباران شدید را متوقف کرد، اما رقابت بر سر تنگه‌ی هرمز و محاصره‌ی دریایی آمریکا ادامه یافت.
3. ۳۰ ژوئیه‌ی ۲۰۲۶ (۸ مرداد ۱۴۰۵)محمد عطابک، وزیر صنعت، تولید گاز را حدود ۸۵۰ میلیون مترمکعب در روز و سهم صنعت را ۱۱۵ تا ۱۲۰ میلیون مترمکعب اعلام کرد و از کاهش محدودیت‌های برق و گاز صنایع خبر داد.
4. ۳۱ ژوئیه‌ی ۲۰۲۶ (۹ مرداد ۱۴۰۵؛ تاریخ انتشار گزارش)محمدجعفر قائم‌پناه، معاون اجرایی رئیس‌جمهور، کسری روزانه‌ی گاز زمستان را «حدود ۱۰۰ میلیون مترمکعب» پیش‌بینی کرد و از تعیین سهمیه‌ی ماهانه‌ی مصرف انرژی برای هر استان گفت.
5. ۱۸ سپتامبر ۲۰۲۶ (۲۷ شهریور ۱۴۰۵)گزارشی تحلیلی برآورد کرد حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب در روز از ظرفیت فرآورش گاز ایران بر اثر حمله‌ها از مدار خارج شده است.
6. اوایل اکتبر ۲۰۲۶ (نیمه‌ی نخست مهر ۱۴۰۵)عارف کسری فصل سرما را ۱۰۰ تا ۲۵۰ میلیون مترمکعب در روز پیش‌بینی کرد و هدف بازگرداندن حدود ۱۰۰ میلیون مترمکعب از عرضه تا آغاز زمستان را اعلام کرد.
7. ۲۵ اکتبر ۲۰۲۶ (۳ آبان ۱۴۰۵)محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس، خواستار کاهش دست‌کم ۱۰ درصدی مصرف گاز شد و گفت هر کس صرفه‌جویی کند معادل آن را «بلافاصله» در حساب بانکی‌اش دریافت می‌کند.
8. ۲۶ اکتبر ۲۰۲۶ (۴ آبان ۱۴۰۵)عارف هشدار داد گاز مشترکان پرمصرفی که مصرف را مهار نکنند ممکن است قطع شود. در همین روز اعلام شد مسعود پزشکیان برای نشست مجمع کشورهای صادرکننده‌ی گاز به مسکو می‌رود.

اعداد کسری: چه کسی چه گفته است؟

اعداد منتشرشده درباره‌ی گاز زمستان ایران از یک منبع واحد نیستند و همه یک مفهوم را نمی‌سنجند. «ظرفیت ازکارافتاده» با «کسری پیش‌بینی‌شده» یکی نیست؛ اولی توان فرآورش از دست‌رفته را می‌سنجد و دومی شکاف میان عرضه و تقاضا در اوج سرما را. جدول و نمودار زیر این اعداد را کنار هم می‌گذارند تا ابعاد آن‌ها قابل مقایسه شود، نه برای اینکه همه را یک شاخص جلوه دهند.

تحلیل چندلایه: چرا کسری امسال سنگین‌تر است؟

لایه‌ی اول: زخم فیزیکی جنگ

پیش از جنگ هم ایران در اوج سرما با شکاف عرضه و تقاضا روبه‌رو بود، اما امسال بخشی از شکاف فیزیکی و ناشی از آسیب زیرساخت است. برآورد ۲۳۰ میلیون مترمکعب ظرفیت ازکارافتاده، که در سپتامبر منتشر شد، بزرگ‌تر از کف پیش‌بینی رسمی کسری است. تفاوت این دو عدد می‌تواند بازتاب بخشی از تعمیرات انجام‌شده، تفاوت روش سنجش یا خوش‌بینی دولت باشد؛ منابع خوانده‌شده هیچ‌کدام را تأیید نمی‌کنند. هدف عارف برای بازگرداندن حدود ۱۰۰ میلیون مترمکعب تا آغاز زمستان، اگر محقق شود، شکاف را به‌طور معنادار کوچک می‌کند؛ اما تاکنون گزارش رسمی مستقلی از تحقق آن خوانده نشده است.

لایه‌ی دوم: ساختار قیمت و مصرف

اشاره‌ی عارف به ضرورت «اصلاح قیمت گاز پرمصرف‌ها» بی‌دلیل نیست. وقتی قیمت گاز برای مصرف‌کننده‌ی نهایی پایین است، انگیزه‌ی صرفه‌جویی، عایق‌کاری و تعویض وسایل کم‌بازده ضعیف می‌ماند. پیشنهاد قالیباف برای پرداخت پول صرفه‌جویی به حساب مردم در واقع می‌کوشد همین انگیزه را از مسیر پاداش بسازد، و هشدار عارف از مسیر تنبیه. هر دو ابزار به یک زیرساخت سنجش دقیق نیاز دارند: کنتور قابل اتکا، الگوی مصرف تعریف‌شده برای هر اقلیم و سازوکار پرداخت شفاف. در گزارش‌های موجود جزئیات هیچ‌کدام منتشر نشده است.

لایه‌ی سوم: اولویت‌بندی میان بخش‌ها

کسری گاز در عمل به یک پرسش توزیعی تبدیل می‌شود: گاز کمتر به کدام بخش برسد؟ عارف پیش‌تر گفته بود دولت می‌خواهد گاز صنایع را قطع نکند، و عطابک در تابستان از کاهش محدودیت‌های صنایع انرژی‌بر مانند فولاد خبر داده بود. اگر صنعت محافظت شود و کسری بزرگ باشد، دو گزینه‌ی دیگر می‌ماند: فشار بر نیروگاه‌ها (و جایگزینی گاز با سوخت مایع که در زمستان‌های پیشین گزارش شده بود) یا محدودیت برای مشترکان خانگی و تجاری. هشدار امروز عارف نشان می‌دهد دولت دست‌کم بخشی از بار را به سمت مشترکان پرمصرف خانگی و تجاری می‌برد.

لایه‌ی چهارم: جنگ، دیپلماسی و صادرات

کسری داخلی در حالی مطرح می‌شود که رئیس‌جمهور هم‌زمان برای نشست مجمع کشورهای صادرکننده‌ی گاز به مسکو می‌رود و ایران در این مجمع پیشنهادی درباره‌ی سهم بازار ارائه کرده است (گزارش رونما درباره‌ی پیشنهاد ایران در مجمع صادرکنندگان گاز). این تناقض ظاهری میان جاه‌طلبی صادراتی و کسری داخلی، پرسشی قدیمی را دوباره زنده می‌کند. هم‌زمان، احتمال حمله‌ی دوباره‌ی آمریکا، که ترامپ یکشنبه آن را با پرسش «توافق کنم یا کارشان را تمام کنم؟» باز گذاشت، ریسکی است که هر برنامه‌ی بازسازی زیرساخت را نامطمئن می‌کند.

چه کسی هزینه می‌دهد؟ آثار انسانی، اقتصادی و سیاسی

عارف هدف اولویت‌بندی را «پایداری شبکه‌ی گاز در ماه‌های سرد» برای رساندن گاز به «مناطق سردسیر و دورافتاده» بیان کرد. این منطق فنی روشن است: افت فشار در شبکه معمولاً نخست انتهای خطوط و مناطق کوهستانی و سردسیر را آزار می‌دهد. اما تعریف «پرمصرف» تعیین می‌کند هزینه به چه کسی برسد. خانه‌ی بزرگ و ویلای خالی با خانوار پرجمعیت در خانه‌ای فرسوده و بی‌عایق، هر دو ممکن است در آمار «پرمصرف» دیده شوند، اما وضعیت اجتماعی‌شان یکسان نیست.

از نظر اقتصادی، قطع یا محدودیت گاز در اقتصادی که در بهار امسال ۱۰٫۱ درصد کوچک شده بود، می‌تواند رکود را عمیق‌تر کند. اگر دولت صنعت را حفظ کند، هزینه به‌شکل دیگری بروز می‌کند: افزایش قیمت برای خانوارهای پرمصرف در کنار تورمی که ماه‌ها نزدیک ۹۰ درصد مانده است. از نظر سیاسی هم ترکیب «پاداش» قالیباف و «تنبیه» عارف نشان می‌دهد دو قوه زبان مشترکی برای انتقال پیام به مردم پیدا نکرده‌اند، هرچند هر دو بر ضرورت کاهش مصرف هم‌نظرند.

گزینه‌ها و راهکارها

جدول زیر گزینه‌های مطرح‌شده یا قابل دفاع را با شواهد و ریسک آن‌ها کنار هم می‌گذارد. ستون شواهد مشخص می‌کند کدام مورد پشتوانه‌ی اعلام رسمی دارد و کدام استنباط رونماست.

ضدتحلیل: شاید کسری کوچک‌تر از آن باشد که به نظر می‌رسد

قوی‌ترین اعتراض به این تحلیل این است که سقف ۲۵۰ میلیون مترمکعبی بدترین حالت است و دولت ممکن است آن را عامدانه بزرگ اعلام کرده باشد تا مردم را به صرفه‌جویی وادارد. اگر هدف بازگرداندن ۱۰۰ میلیون مترمکعب محقق شود و زمستان معتدل باشد، کسری واقعی ممکن است به کف ۱۰۰ نزدیک شود؛ در آن صورت صرفه‌جویی ۸ تا ۱۰ درصدی به‌همراه مدیریت نیروگاه‌ها شاید کافی باشد. گزارشی که در صفحه‌ی یکی از رسانه‌ها آمده بود، به نقل از یک مقام وزارت نفت می‌گفت حدود نیمی از ظرفیت آسیب‌دیده‌ی پارس جنوبی به مدار برگشته است؛ این ادعا با سند مستقل تأیید نشد.

شواهد موافق تز اصلی اما همچنان وزن دارد: برآورد رسمی کسری از تابستان تا پاییز بزرگ‌تر شده (از حدود ۱۰۰ به ۱۰۰ تا ۲۵۰)، و لحن مقام‌ها از سهمیه‌بندی به قطع گاز تغییر کرده است. اگر بازسازی پیشرفت چشمگیری داشت، انتظار می‌رفت روند برعکس باشد. نقطه‌ی ضعف این تحلیل نبود داده‌ی مستقل از تولید روزانه است.

سناریوها و شاخص‌های رصد

شاخص‌های رصد در هفته‌های پیش‌رو: انتشار تعریف رسمی «پرمصرف» و جدول تعرفه‌ی جدید؛ آیین‌نامه‌ی پرداخت پول صرفه‌جویی؛ اعلام رسمی تولید روزانه‌ی گاز و ظرفیت بازگشته در پارس جنوبی؛ اطلاعیه‌های قطع گاز صنایع یا محدودیت برق؛ و هر تحول نظامی که زیرساخت انرژی را دوباره در معرض خطر قرار دهد.

جمع‌بندی و محدوده‌ی قطعیت

پاسخ کوتاه به پرسش اصلی این است: بر پایه‌ی اعداد رسمی، صرفه‌جویی و تنبیه پرمصرف‌ها به‌تنهایی کسری ۱۰۰ تا ۲۵۰ میلیون مترمکعبی را پر نمی‌کند. صرفه‌جویی ۱۰ درصدی، حتی با فرض خوش‌بینانه‌ی محاسبه بر کل تولید، به حدود ۸۵ میلیون مترمکعب می‌رسد. سرنوشت زمستان بیشتر به بازگشت ظرفیت آسیب‌دیده، شدت سرما و تصمیم دولت درباره‌ی اینکه کسری باقی‌مانده را بر دوش کدام بخش بگذارد، وابسته است. هشدار عارف نخستین نشانه‌ی روشن است که دست‌کم بخشی از این بار به مشترکان پرمصرف خانگی و تجاری منتقل می‌شود.

محدوده‌ی قطعیت این تحلیل محدود است: اعداد کسری پیش‌بینی‌اند و نه اندازه‌گیری؛ ظرفیت ازکارافتاده برآورد رسانه‌ای است؛ و متن کامل منابع داخلی درباره‌ی سخنان امروز عارف خوانده نشد. برای پیشینه‌ی درخواست رئیس مجلس، گزارش رونما از سخنان قالیباف را ببینید.