قیمت بازگشایی هرمز؛ ایران از کنترل تنگه چه امتیازی می‌تواند بگیرد؟

مسئله اصلی؛ ایران دنبال بستن هرمز است یا فروختن بازگشایی آن؟

در نخستین ماه‌های جنگ، ارزش هرمز برای ایران عمدتاً نظامی و اقتصادی بود: کاهش عبور کشتی‌ها، افزایش ریسک بیمه، ایجاد فشار بر بازار انرژی و نشان دادن اینکه برتری هوایی و دریایی آمریکا لزوماً به معنای عادی‌بودن تجارت در خلیج فارس نیست.

اکنون منطق در حال تغییر است. محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، گفته تهران در پاسخ به درخواست میانجی‌ها در حال تنظیم شروط بازگشایی تنگه است و پایان جنگ را یکی از این شروط دانسته است. گزارش رویترز همچنین از خواسته‌هایی مانند رفع آنچه تهران «محاصره بنادر» می‌نامد، جبران خسارت و رفع تحریم‌ها خبر داده است.

این تغییر مهم است. هنگامی که یک بازیگر به جای تهدید صرف به بستن یک مسیر، درباره شرایط بازگشایی آن مذاکره می‌کند، ماهیت اهرم تغییر می‌کند. هرمز دیگر فقط وسیله واردکردن هزینه نیست؛ تبدیل به چیزی می‌شود که می‌توان در برابر امتیاز واگذار کرد.

چه چیزهایی هنوز نامشخص است؟

مهم‌ترین ابهام این است که «توافق ایران و عمان» دقیقاً تا چه حد پیش رفته است. بیانیه رسمی وزارت خارجه عمان با دقت از یک چارچوب مرحله‌ای پیشنهادی و ادامه مذاکرات فنی سخن می‌گوید؛ نه از یک رژیم حقوقی نهایی و لازم‌الاجرا. این تفاوت مهم است.

هنوز روشن نیست آیا آمریکا با نقشی رسمی برای ایران در اخذ هزینه‌های امنیتی یا مدیریت عبور موافقت خواهد کرد؛ آیا بیمه‌گران حاضر خواهند بود کشتی‌هایی را که به سازوکارهای تحریم‌شده ایرانی پول می‌پردازند پوشش دهند؛ سهم دقیق ایران و عمان از مدیریت ترافیک چه خواهد بود؛ و آیا توافق دریایی می‌تواند مستقل از آتش‌بس سیاسی دوام بیاورد.

همچنین ادعای مقام‌های ایرانی مبنی بر «کنترل کامل» تنگه باید از واقعیت حقوقی و عملی جدا شود. حسین طائب در ۱۳ اوت گفته بود هرمز زیر کنترل و مدیریت ایران است، در حالی که دولت آمریکا نیز ادعای کنترل بر آبراه را مطرح کرده است. این دو ادعا بیش از آنکه توصیف بی‌طرفانه واقعیت باشند، بخشی از رقابت بر سر تعریف قدرت در تنگه‌اند.

چرا عمان بازیگر تعیین‌کننده معامله است؟

عمان فقط میانجی میان ایران و آمریکا نیست؛ یکی از دو دولت ساحلی تنگه نیز هست. بنابراین مسقط در این پرونده هم میانجی دیپلماتیک است و هم ذی‌نفع مستقیم حقوقی، امنیتی و اقتصادی.

اهمیت بیانیه مشترک ۲۵ اوت دقیقاً در همین نکته است. عمان و ایران نگفته‌اند صرفاً درباره آتش‌بس گفت‌وگو می‌کنند. آن‌ها درباره «اداره آینده تنگه»، مدیریت ترافیک، تبادل اطلاعات و خدمات امنیتی صحبت کرده‌اند. چنین عباراتی در صورت تبدیل شدن به توافق اجرایی، می‌توانند معماری امنیتی هرمز را تغییر دهند.

برای عمان، موفقیت این مسیر چند مزیت دارد: جلوگیری از تبدیل آب‌های اطرافش به میدان دائمی نبرد، تقویت جایگاه مسقط به‌عنوان میانجی منطقه‌ای، حفظ آزادی تجارت و جلوگیری از آنکه مدیریت هرمز به رقابت مستقیم ایران و آمریکا تقلیل یابد.

اما عمان نیز محدودیت دارد. مسقط نمی‌تواند توافقی را اجرایی کند که کشتی‌ها، بیمه‌گران، کشورهای خلیج فارس یا قدرت‌های دریایی بزرگ آن را نپذیرند. بنابراین نقش عمان بیشتر از آنکه تضمین‌کننده پیروزی ایران باشد، سازوکاری برای تبدیل ادعاهای متضاد به ترتیبات قابل اجراست.

اقتصاد معامله؛ چرا قیمت نفت به‌تنهایی معیار موفقیت ایران نیست؟

یکی از نکات غیرمنتظره جنگ این است که با وجود اختلال شدید هرمز، بازار نفت به سطحی که در سناریوهای قدیمی «بسته‌شدن تنگه» تصور می‌شد نرسیده است. در ۲۷ اوت نفت برنت پس از تشدید تردید درباره مذاکرات در حدود ۸۹.۷۰ دلار بسته شد. ذخایر، عرضه از مناطق دیگر و تعدیل تقاضا بخشی از شوک را جذب کرده‌اند.

این برای ایران یک هشدار است. اگر جهان یاد بگیرد با عبور کمتر از هرمز زندگی کند، «قیمت شوک» کاهش می‌یابد. اهرم ژئوپلیتیکی معمولاً زمانی بیشترین ارزش را دارد که طرف مقابل هنوز از پیامد استفاده کامل از آن می‌ترسد، نه زمانی که نظام اقتصادی خود را با بحران تطبیق داده باشد.

به همین دلیل، شاید بهترین زمان استفاده سیاسی از هرمز نه هنگام اختلال حداکثری، بلکه درست پیش از آن باشد که بازار، خطوط لوله و ساختارهای بیمه‌ای خود را با واقعیت جدید تطبیق دهند.

نقطه ابطال تز؛ چه چیزی نشان می‌دهد هرمز نتوانسته به امتیاز سیاسی تبدیل شود؟

تز این مقاله در صورتی تضعیف می‌شود که یکی از سه اتفاق رخ دهد:

• تردد تجاری بدون توافق مهم با ایران به سطح نزدیک پیش از جنگ بازگردد.
• تهران بدون دریافت امتیاز قابل مشاهده، شروط اصلی خود را کنار بگذارد و عبور را عادی کند.
• کشورهای منطقه و صنعت انرژی بتوانند بخش بزرگی از وابستگی خود به هرمز را پایدار و کم‌هزینه دور بزنند.

در مقابل، اگر بازگشایی پایدار با کاهش فشار بر بنادر ایران، بخشی از تخفیف تحریمی، توافق آتش‌بس یا نقش رسمی ایران در یک سازوکار منطقه‌ای همراه شود، فرضیه تبدیل جغرافیا به امتیاز سیاسی تقویت خواهد شد.