محاصره دریایی، تجارت ایران را به مرزهای زمینی کشاند

فشار بر مسیرهای دریایی ایران حالا در مرزهای زمینی دیده می‌شود. داده‌های تازه نشان می‌دهد واردات از گذرگاه گوربولاغ در مرز ترکیه طی پنج ماه تا ۱۲ اوت ۲۰۲۶ حدود ۲۵۰ درصد افزایش یافته و ارزش تجارت ایران و ترکیه در نیمه نخست سال با رشد ۱۹ درصدی به ۳.۲ میلیارد دلار رسیده است. این تغییر نشان می‌دهد تهران برای حفظ جریان کالا، بخشی از تجارت را عملاً از بنادر جنوبی به جاده، راه‌آهن و مرزهای شمالی و غربی منتقل کرده است.

اما این جابه‌جایی به معنای جایگزین‌شدن خشکی با دریا نیست. مسیرهای زمینی اکنون نقش «راه تنفس» را دارند: کالاهای مصرفی، خوراک دام، مواد اولیه دارویی و بخشی از صادرات غیرنفتی می‌توانند از آنها عبور کنند، اما ظرفیت جاده و راه‌آهن برای حمل حجمی که پیش‌تر از بنادر جنوبی جابه‌جا می‌شد کافی نیست. نتیجه، صف‌های طولانی کامیون، تأخیرهای چندروزه یا چند‌هفته‌ای و افزایش هزینه حمل است.

چه چیزی نسبت به گزارش قبلی تغییر کرده است؟

رونما پیش‌تر در گزارشی درباره هزینه مسیرهای جایگزین توضیح داده بود که انتقال یک کانتینر از چین به ایران از مسیر زمینی می‌تواند حدود چهار برابر مسیر دریایی هزینه داشته باشد و شبکه جاده‌ای توان جایگزینی کامل بنادر را ندارد. آن گزارش بیشتر بر هزینه و محدودیت ظرفیت تمرکز داشت.

داده تازه اکنون نشان می‌دهد این تغییر مسیر دیگر فقط یک برنامه یا سناریوی اضطراری نیست. حجم بار در مرز ترکیه به‌طور محسوس افزایش یافته، صف کامیون‌ها در گوربولاغ به چند کیلومتر رسیده و روزانه حدود ۵۰۰ کامیون از ترکیه وارد ایران می‌شوند. تردد بار در این مسیر نیز نسبت به سال گذشته افزایش یافته است. بنابراین خبر تازه، عملیاتی‌شدن انتقال بخشی از تجارت به خشکی و آشکارشدن فشار آن بر گذرگاه‌های مرزی است.

مرز ترکیه به یکی از شریان‌های اصلی تبدیل شده است

گوربولاغ در طرف ترکیه و بازرگان در طرف ایران اکنون یکی از مهم‌ترین نقاط این تغییر است. افزایش ۲۵۰ درصدی واردات ایران از این گذرگاه نشان می‌دهد مسیر ترکیه برای رساندن کالاهایی که پیش‌تر از راه دریا وارد می‌شدند اهمیت بیشتری پیدا کرده است. ترکیه همچنین ایران را به شبکه جاده‌ای و ریلی اروپا و مدیترانه متصل می‌کند.

با این حال، ظرفیت بیشتر به معنی عبور بدون اصطکاک نیست. رانندگان از انتظارهای طولانی برای عبور از مرز خبر داده‌اند و افزایش حجم بار، تشریفات گمرکی و محدودیت زیرساخت باعث شده سرعت جابه‌جایی با رشد تقاضا هماهنگ نباشد.

فقط ترکیه نیست؛ ایران هفت مرز زمینی را فعال‌تر می‌کند

گزینه‌های تهران به ترکیه محدود نمی‌شود. پاکستان، ترکمنستان، افغانستان، عراق، جمهوری آذربایجان و ارمنستان نیز بخشی از شبکه زمینی پیرامون ایران هستند. در شرق، ایران و پاکستان برای افزایش ظرفیت گذرگاه‌های گبد–ریمدان و تفتان–میرجاوه، فعالیت شبانه‌روزی گمرک‌ها و استفاده گسترده‌تر از سامانه‌های ترانزیتی توافق کرده‌اند.

در شمال نیز بنادر خزر و کریدورهای ریلی به روسیه و آسیای مرکزی بخشی از برنامه جایگزین هستند. ایران ۱۳ گذرگاه ریلی را برای تجارت منطقه‌ای در اختیار دارد، اما حلقه‌های ناقص شبکه و محدودیت ظرفیت برخی خطوط و پایانه‌ها مانع از آن می‌شود که این مسیرها در کوتاه‌مدت جای بنادر جنوبی را بگیرند.

آنچه می‌دانیم

تجارت زمینی ایران در حال افزایش است و داده‌های مرزی ترکیه این تغییر را به‌طور مشخص نشان می‌دهد. هم‌زمان صادرات غیرنفتی و واردات ایران در پنج ماه نخست سال نسبت به دوره مشابه کاهش داشته‌اند؛ یعنی افزایش تردد زمینی لزوماً به معنای جبران افت کل تجارت نیست. مسیرهای جایگزین بیشتر در حال جلوگیری از توقف شدیدتر زنجیره تأمین هستند.

آنچه هنوز نمی‌دانیم

هنوز آمار جامعی وجود ندارد که نشان دهد دقیقاً چه سهمی از تجارت دریایی از دست‌رفته به جاده، راه‌آهن و خزر منتقل شده است. همچنین روشن نیست افزایش فعلی تردد تا چه زمانی ادامه می‌یابد و آیا همسایگان ایران ظرفیت گمرکی و زیرساختی خود را متناسب با این حجم جدید گسترش خواهند داد یا نه.

چرا الان مهم است؟

تغییر مسیر تجارت فقط مسئله حمل‌ونقل نیست. هر روز توقف کامیون، مسیر طولانی‌تر و جابه‌جایی بیشتر بار به هزینه واردکننده اضافه می‌کند. این هزینه می‌تواند در نهایت در قیمت مواد اولیه، دارو، خوراک دام و کالاهای مصرفی دیده شود. بنابراین گره مرزی می‌تواند از یک مسئله لجستیکی به مسئله معیشتی تبدیل شود.

هم‌زمان وابستگی بیشتر به مرزهای همسایگان، آسیب‌پذیری تازه‌ای ایجاد می‌کند. اگر یک گذرگاه به دلایل امنیتی، سیاسی یا فنی محدود شود، بار بیشتری روی مسیرهای باقی‌مانده می‌افتد. تهران در واقع وابستگی به یک شبکه دریایی را با مجموعه‌ای از مسیرهای زمینی متنوع‌تر اما کم‌ظرفیت‌تر جایگزین می‌کند.

مسیر بعدی

سه عدد نشان خواهد داد این راهبرد تا چه اندازه دوام می‌آورد: حجم روزانه کامیون‌های عبوری از بازرگان، مدت انتظار در مرزهای ترکیه و پاکستان و سهم راه‌آهن و بنادر خزر از تجارت خارجی. اگر ظرفیت این مسیرها سریع‌تر افزایش پیدا نکند، رشد تجارت زمینی می‌تواند خودش به گلوگاه تازه اقتصاد ایران تبدیل شود.