محدودیت ابرقدرت‌ها و رقابت آمریکا و چین برای نفوذ در نظم جدید جهانی

پارادوکس قدرت؛ چرا ابرقدرت بودن دیگر به معنای کنترل نیست؟

برای فهم این مسئله باید میان سه مفهوم تفاوت گذاشت: منابع قدرت، توان اجبار و قابلیت کنترل نتیجه.

یک کشور ممکن است بزرگ‌ترین ارتش جهان را داشته باشد. این «منبع قدرت» است. ممکن است بتواند کشوری را تحریم یا زیرساختی را نابود کند. این «توان اجبار» است. اما اینکه بتواند پس از آن رفتار بازیگران، واکنش بازار، تصمیم متحدان، مقاومت جامعه هدف و پیامدهای بلندمدت را مطابق نقشه اولیه هدایت کند، سطح سوم قدرت است: «کنترل نتیجه».

مشکل ابرقدرت‌های قرن بیست‌ویکم عمدتاً در سطح سوم ظاهر می‌شود.

آمریکا؛ قدرت مداخله بسیار بیشتر از قدرت مهندسی نتیجه

آمریکا هنوز شبکه‌ای بی‌رقیب از اتحادها، ظرفیت نظامی جهانی، بازار مالی عمیق، شرکت‌های فناوری و نفوذ پولی دارد. اما هزینه اعمال این قدرت افزایش یافته است. متحدان الزاماً در همه پرونده‌ها از واشنگتن تبعیت نمی‌کنند؛ تحریم می‌تواند انگیزه ایجاد مسیرهای جایگزین را افزایش دهد؛ جنگ‌های منطقه‌ای می‌توانند هزینه‌هایی ایجاد کنند که در طرح اولیه پیش‌بینی نشده‌اند.

بنابراین محدودیت آمریکا الزاماً «نداشتن قدرت» نیست. محدودیت مهم‌تر، دشواری تبدیل قدرت به نظم پایدار است.

چین؛ قدرت اقتصادی عظیم بدون ائتلاف هژمونیک کامل

چین از طریق تولید صنعتی، تجارت، زیرساخت، مواد حیاتی و فناوری در بخش‌هایی از اقتصاد جهانی نفوذ ساختاری ایجاد کرده است. داده‌های IEA درباره تمرکز زنجیره‌های فناوری انرژی این مسئله را به‌وضوح نشان می‌دهد.

اما وابستگی متقابل، محدودیت چین نیز هست. اقتصادی که قدرتش تا حد زیادی از تولید و اتصال به بازار جهانی ناشی می‌شود، نمی‌تواند بدون هزینه همان شبکه را نابود کند. تبدیل برتری صنعتی به هژمونی سیاسی نیز خودکار نیست.

روسیه؛ توان اخلال بزرگ‌تر از توان ساخت نظم

روسیه نمونه دیگری از جدایی میان انواع قدرت است. این کشور توان نظامی، هسته‌ای، انرژی و جغرافیایی مهمی دارد و می‌تواند محاسبات امنیتی اروپا را تغییر دهد. اما توان اخلال در یک نظم با توان ساختن نظمی جایگزین یکسان نیست.

این تغییر برای ایران چه معنایی دارد؟

ارتباط این بحث با ایران واقعی است، زیرا ایران در نقطه اتصال چند شبکه قرار دارد: انرژی، خلیج فارس، آسیای مرکزی، قفقاز، چین، روسیه، هند و مسیرهای ترانزیتی.

در جهانی با محدودیت ابرقدرت‌ها، کشورهای متوسط ممکن است فضای مانور بیشتری پیدا کنند؛ اما این به معنای آزادی نامحدود نیست.

برای ایران، چندقطبی‌شدن می‌تواند وابستگی کامل به یک مرکز قدرت را کاهش دهد و امکان همکاری با چین، روسیه، هند و همسایگان را افزایش دهد. اما اگر این روند به اشتباه «پایان قدرت غرب» تفسیر شود، می‌تواند محاسبه‌ای خطرناک ایجاد کند.

آمریکا همچنان قدرت نظامی و مالی عظیمی دارد؛ اروپا همچنان بازار و فناوری مهمی است؛ چین روابط خارجی خود را براساس منافع چین تنظیم می‌کند؛ و روسیه نیز اتحاد بدون قید و شرط ارائه نمی‌دهد.

نقطه کور تحلیل؛ فناوری ممکن است دوباره قدرت را متمرکز کند

تز «محدودیت ابرقدرت‌ها» بر افزایش پیچیدگی، وابستگی متقابل و تکثر بازیگران تکیه دارد. اما یک متغیر می‌تواند این روند را تغییر دهد: جهش فناورانه‌ای که مزیت آن به‌شدت متمرکز باشد.

هوش مصنوعی، محاسبات پیشرفته، رباتیک، انرژی، زیست‌فناوری و سامانه‌های خودکار ممکن است فاصله قدرت میان کشورهای پیشرو و سایر کشورها را افزایش دهند.

اگر یک کشور بتواند چند مزیت ــ تراشه، AI، انرژی، سرمایه و قدرت نظامی ــ را به‌طور هم‌زمان در یک اکوسیستم متمرکز کند، قابلیت کنترل ممکن است دوباره افزایش یابد.

بنابراین نباید پراکندگی امروز را قانون دائمی قرن بیست‌ویکم فرض کرد.