نواف سلام در سازمان ملل: لبنان نباید کارت مذاکره دیگران باشد

نواف سلام از تریبون سازمان ملل تصویری از لبنان ارائه کرد که می‌خواهد دوباره صاحب تصمیم خودش باشد؛ نه میدان جنگ دیگران، نه کارت مذاکره قدرت‌های منطقه‌ای و نه کشوری که درباره آینده‌اش بیرون از مرزهایش توافق شود. نخست‌وزیر لبنان سه مسئله را کنار هم گذاشت: بازگرداندن اعتماد مردم، بازگرداندن تصمیم جنگ و صلح به دولت و بازگرداندن سرزمین‌هایی که همچنان در اشغال اسرائیل است.

این سه‌گانه، هسته سخنرانی سلام بود. او نگفت لبنان یک‌طرفه و با یک تصمیم اداری از بحران بیرون آمده است. برعکس، پذیرفت که دولت هنوز به همه وعده‌هایش نرسیده، اما استدلال کرد کشوری که با نهادهای فرسوده، اقتصاد آسیب‌دیده، جنگ در جنوب و دهه‌ها مداخله خارجی روبه‌رو بوده، اکنون دست‌کم جهت حرکت خود را روشن کرده است.

سلام جمله‌ای گفت که شاید سیاسی‌ترین بخش سخنرانی‌اش بود: هیچ‌کس به جای لبنان حرف نمی‌زند و هیچ‌کس به جای لبنان مذاکره نمی‌کند. برای کشوری که سال‌ها تصمیم‌های امنیتی آن زیر تأثیر بازیگران داخلی و خارجی بوده، این فقط یک عبارت دیپلماتیک نیست. نخست‌وزیر عملاً می‌خواست مرزی بکشد میان رابطه لبنان با متحدان و همسایگانش و حق انحصاری دولت برای تصمیم‌گیری درباره جنگ، صلح و مذاکره.

پیامی که مستقیم به مسئله سلاح می‌رسد

سلام بازگرداندن «تصمیم» را از حصر سلاح جدا نکرد. او به تصمیم‌های دولت برای قرار گرفتن سلاح در اختیار نهادهای رسمی اشاره کرد و گفت اقتدار دولت باید در سراسر خاک لبنان برقرار شود. این بخش بدون نام بردن مستقیم از حزب‌الله، به اصلی‌ترین مناقشه سیاسی لبنان می‌رسد: آیا ممکن است دولت مسئول جنگ و صلح باشد، در حالی که نیروی مسلح دیگری نیز خارج از ساختار معمول ارتش توان نظامی مستقل داشته باشد؟

سلام پاسخ سیاسی دولتش را روشن گذاشت؛ سلاح و تصمیم جنگ باید به نهادهای دولت بازگردد. اما او هم‌زمان کوشید مسئله را فقط به داخل لبنان محدود نکند. از نگاه دولت او، حاکمیت دو طرف دارد: دولت لبنان باید کنترل سرزمین و سلاح را در دست بگیرد و اسرائیل نیز باید از تمام اراضی لبنان عقب‌نشینی کند و حاکمیت کشور را نقض نکند.

به همین دلیل، سخنرانی او را نمی‌توان صرفاً پیام علیه حزب‌الله یا علیه اسرائیل خواند. سلام تلاش کرد این دو مطالبه را به یکدیگر گره بزند: لبنان از جامعه جهانی اجرای تعهدات مربوط به اسرائیل را می‌خواهد و در مقابل، دولت لبنان مسئولیت خود برای گسترش اقتدارش بر سراسر کشور را می‌پذیرد.

جنوب لبنان و نگرانی از روز بعد از یونیفیل

یکی از ملموس‌ترین نگرانی‌های سلام آینده جنوب لبنان بود. با نزدیک شدن پایان عملیات یونیفیل، او هشدار داد خروج این نیرو بدون جایگزین می‌تواند خلأیی در سازوکار نظارت، گزارش‌دهی و ارتباط میان طرف‌ها ایجاد کند. درخواست او این بود که پیش از خروج کامل، درباره یک حضور بین‌المللی تازه زیر چتر سازمان ملل توافق شود.

این نگرانی فقط فنی نیست. جنوب لبنان همچنان نقطه‌ای است که هر حادثه مرزی می‌تواند دوباره به بحرانی بزرگ‌تر تبدیل شود. ارتش لبنان قرار است مسئولیت بیشتری بر عهده بگیرد، اما بیروت می‌خواهد در دوره گذار، سازوکاری بین‌المللی برای نظارت و کاهش خطر محاسبه اشتباه باقی بماند.

سلام در همین چارچوب از بازسازی جنوب نیز حرف زد. برای او بازسازی فقط ساخت دوباره خانه و جاده نیست؛ بازگشت خانواده‌ها، احیای خدمات، بازگرداندن معیشت و ایجاد شرایطی است که مردم بتوانند در روستاهایشان بمانند. دولت لبنان می‌خواهد کمک خارجی از مسیر تقویت نهادهای دولتی عبور کند، نه اینکه ساختارهای موازی تازه‌ای در کنار دولت شکل بگیرد.

«لبنان کارت مذاکره نیست»؛ مخاطب این جمله چه کسی بود؟

سلام هیچ کشور مشخصی را در این جمله نام نبرد، اما انتخاب عبارت تصادفی نبود. لبنان در میانه مجموعه‌ای از مذاکرات و رقابت‌های منطقه‌ای قرار دارد؛ از ایران و اسرائیل تا آمریکا و کشورهای عربی. هشدار نخست‌وزیر این بود که توافق‌های منطقه‌ای نباید امنیت لبنان را به متغیری در معامله‌ای بزرگ‌تر تبدیل کنند.

این پیام برای ایران نیز اهمیت مستقیم دارد. تهران سال‌ها یکی از بازیگران مؤثر در معادلات لبنان بوده و رابطه‌اش با حزب‌الله بخش مهمی از توازن قدرت داخلی و منطقه‌ای است. سلام در سازمان ملل نگفت لبنان می‌خواهد رابطه‌اش با ایران را قطع کند؛ حرف او محدودکننده‌تر و در عین حال بنیادی‌تر بود: هیچ بازیگر خارجی نباید به جای دولت لبنان درباره امنیت و آینده کشور تصمیم بگیرد.

در عمل، موفقیت این سیاست به چیزی بیش از سخنرانی نیاز دارد. حصر سلاح، تقویت ارتش، خروج اسرائیل از اراضی مورد مناقشه، آینده حضور بین‌المللی در جنوب و بازسازی مناطق جنگ‌زده پرونده‌هایی هستند که هرکدام می‌توانند به تنهایی یک دولت را فرسوده کنند. سلام همه آنها را در یک معادله قرار داد: «اعتمادی که ساخته شود، تصمیمی که بازگردد و سرزمینی که آزاد شود.»

نقطه قوت سخنرانی همین انسجام بود؛ اما نقطه مبهم نیز همان‌جاست. نخست‌وزیر درباره مقصد حرف زد، نه همه جزئیات مسیر. روشن نکرد اگر نیروهای داخلی با سرعت یا شکل حصر سلاح مخالفت کنند دولت چه خواهد کرد، یا اگر اسرائیل عقب‌نشینی مورد نظر بیروت را انجام ندهد، اجرای بخش داخلی این معادله چگونه پیش خواهد رفت.

بنابراین آزمون سخنرانی سلام در نیویورک نیست. در ماه‌های آینده و در لبنان است: آیا دولت می‌تواند هم‌زمان اقتدار خود را گسترش دهد، از بازگشت جنگ جلوگیری کند، برای جنوب حمایت بین‌المللی بگیرد و رابطه با بازیگران منطقه‌ای را بدون واگذاری حق تصمیم‌گیری مدیریت کند؟ اگر بتواند، جمله «هیچ‌کس به جای لبنان مذاکره نمی‌کند» از یک شعار خوب به تعریف تازه‌ای از دولت لبنان تبدیل خواهد شد.