هرمز؛ جنگی که دیگر بر سر بستن یک تنگه نیست

مقدمه؛ مسئله دیگر فقط باز یا بسته بودن هرمز نیست

در نگاه اول، بحران کنونی ادامه همان مناقشه قدیمی ایران و آمریکاست: تهران از توانایی خود برای مختل کردن تنگه هرمز استفاده می‌کند و واشنگتن تلاش دارد آزادی کشتیرانی را حفظ کند.

اما این بار یک تفاوت اساسی وجود دارد.

مسئله فقط این نیست که آیا کشتی می‌تواند از نقطه A به نقطه B حرکت کند.

مسئله این است که عبور با چه میزان ریسک، تحت چه قواعدی و با تضمین چه بازیگری انجام می‌شود.

یک آبراه ممکن است از نظر نظامی باز باشد، اما اگر شرکت‌های کشتیرانی، مالکان نفتکش‌ها و بیمه‌گران عبور از آن را پرریسک بدانند، از نظر اقتصادی کاملاً آزاد نیست.

به همین دلیل، اختلاف تهران و واشنگتن بر سر واژه «باز» چیزی بیش از جنگ تبلیغاتی است.

هر طرف تعریف متفاوتی از کنترل ارائه می‌کند.

آمریکا قدرت نظامی را معیار می‌گیرد.

ایران توان ایجاد هزینه و خطر را.

بازار اما معیار سومی دارد:

آیا عبور قابل پیش‌بینی، قابل بیمه و از نظر اقتصادی منطقی است؟

ایران دقیقاً چه می‌خواهد؟

اگر هدف تهران صرفاً بستن هرمز بود، مسئله ساده‌تر بود.

اما تحولات دیپلماتیک نشان می‌دهد هدف احتمالی بزرگ‌تر است.

ایران تلاش می‌کند توانایی خود برای ایجاد اختلال را به اهرمی برای تأثیرگذاری بر قواعد آینده کشتیرانی تبدیل کند.

بحث درباره مسیرهای دریایی، نقش عمان، نحوه تضمین عبور و حتی خدمات دریایی نشان می‌دهد مسئله از سطح «تهدید به بستن» عبور کرده است.

از نگاه تهران، هرمز بخشی از محیط امنیت ملی ایران است و نمی‌توان ساختار امنیتی آن را بدون نقش ایران تعریف کرد.

بنابراین هدف راهبردی می‌تواند چنین باشد:

• پذیرش عملی نقش ایران در امنیت هرمز،
• کاهش انحصار آمریکا در تعریف امنیت خلیج فارس،
• استفاده از امنیت انرژی به‌عنوان اهرم مذاکره،
• و تبدیل قدرت اخلال به نفوذ سیاسی پایدار.

اما این استراتژی یک تناقض مهم نیز دارد.

اگر ایران بیش از اندازه ناامنی تولید کند، کشورهای منطقه و قدرت‌های مصرف‌کننده انرژی ممکن است به‌جای پذیرش نقش تهران، برای کاهش وابستگی خود به هرمز تلاش کنند.

عمان؛ بازیگری که ممکن است قواعد جدید هرمز را بنویسد

در میان تقابل ایران و آمریکا، عمان آرام‌آرام به یکی از مهم‌ترین بازیگران پرونده تبدیل شده است.

این کشور سابقه طولانی در میانجی‌گری میان تهران و واشنگتن دارد و موقعیت جغرافیایی آن نیز مستقیماً با هرمز گره خورده است.

بحث درباره نقشه مسیر دریایی و سازوکارهای مورد مذاکره میان ایران و عمان نشان می‌دهد مسقط ممکن است فقط پیام‌رسان نباشد.

عمان می‌تواند بخشی از معماری راه‌حل باشد.

یک مدل احتمالی می‌تواند شامل:

• تضمین عبور تجاری،
• سازوکار نظارت منطقه‌ای،
• نقش رسمی‌تر کشورهای ساحلی،
• و کاهش نیاز به رویارویی مستقیم ایران و آمریکا باشد.

اگر چنین مدلی شکل بگیرد، نتیجه بحران نه پیروزی مطلق تهران خواهد بود و نه واشنگتن.

بلکه شکل جدیدی از تقسیم مسئولیت امنیتی در هرمز خواهد بود.

روسیه؛ میان بی‌ثباتی خطرناک و فرصت ژئوپلیتیکی

روسیه با معادله پیچیده‌ای روبه‌روست.

از یک طرف، بحران کنترل‌نشده در خلیج فارس می‌تواند اقتصاد جهانی را بی‌ثبات کند.

از طرف دیگر، قیمت بالاتر انرژی می‌تواند برای یکی از بزرگ‌ترین صادرکنندگان نفت و گاز جهان مزایای اقتصادی ایجاد کند.

اما لایه ژئوپلیتیکی مهم‌تر است.

هر بحرانی که توان آمریکا برای تضمین بلامنازع امنیت خلیج فارس را زیر سؤال ببرد، با روایت روسیه درباره پایان نظم تک‌قطبی همخوانی دارد.

مسکو بنابراین می‌تواند هم‌زمان:

• از کاهش تنش حمایت کند،
• با کنترل کامل آمریکا مخالفت کند،
• و از شکل‌گیری نظم امنیتی چندقطبی‌تر استقبال کند.

این به معنای آن نیست که روسیه خواهان بسته ماندن هرمز است.

بلکه تفاوت میان «هرمز امن» و «هرمز تحت نظم آمریکایی» برای مسکو اهمیت دارد.

لایه سوم؛ تفسیر رونما

از نگاه رونما، بزرگ‌ترین اشتباه در تحلیل بحران هرمز این است که آن را فقط با معیار «چه کسی تنگه را کنترل می‌کند؟» بسنجیم.

هیچ بازیگری کنترل مطلق ندارد.

آمریکا برتری نظامی دارد.

ایران قدرت اخلال دارد.

عمان ظرفیت میانجی‌گری دارد.

کشورهای عربی وزن اقتصادی و جغرافیایی دارند.

چین قدرت تقاضای انرژی دارد.

و بازار جهانی در نهایت تعیین می‌کند ریسک این مجموعه چقدر قیمت دارد.

به همین دلیل، جنگ هرمز بیش از آنکه نبرد بر سر مالکیت یک آبراه باشد، رقابت بر سر تعریف مفهوم امنیت است.

تز اصلی رونما این است:

ایران تلاش می‌کند برتری نظامی آمریکا را به مسئله‌ای اقتصادی تبدیل کند؛ حوزه‌ای که ناو هواپیمابر به‌تنهایی قادر به حل آن نیست.

اگر تهران بتواند بدون جنگ تمام‌عیار، هزینه استفاده از هرمز را بالا نگه دارد، بخشی از قدرت نظامی آمریکا را وارد زمینی کرده که نتیجه آن را بازار، بیمه‌گران و شرکت‌های خصوصی تعیین می‌کنند.

اما این فقط نیمی از داستان است.

زیرا اگر این فشار بیش از حد ادامه پیدا کند، جهان شروع به ساختن راه‌هایی برای کاهش اهمیت هرمز خواهد کرد.