والتز: ذخایر ارزی ایران تمام شده؛ داده مستقل منتشر نشده

مایک والتز، سفیر آمریکا در سازمان ملل، مدعی شده ذخایر ارزی ایران «تمام شده» و دسترسی تهران به دلار کاهش یافته است. این ادعا در چارچوب کارزار فشار اقتصادی آمریکا مطرح شده و در منبع منتشرشده با ترازنامه تازه بانک مرکزی یا داده مستقل درباره سطح واقعی ذخایر قابل دسترس ایران همراه نیست.

اهمیت حرف والتز در خودِ عدد ــ که اعلام نشده ــ نیست؛ در این است که واشنگتن اکنون فشار بر ارز، بانک، هوانوردی و تجارت خارجی ایران را به‌عنوان یک زنجیره واحد معرفی می‌کند و می‌کوشد نشان دهد این زنجیره به نقطه فرسایش منابع ارزی رسیده است.

ادعای آمریکا دقیقاً چیست؟

در پوشش زنده الجزیره عربی، والتز گفته ذخایر ارز خارجی ایران به پایان رسیده و توان دسترسی تهران به دلار آمریکا کاهش یافته است. او این وضعیت را در ارتباط با کارزار «طرد اقتصادی» مطرح کرده؛ کارزاری که وزارت خزانه‌داری آمریکا زیر نظر اسکات بسنت برای فشار بر بانک‌ها، پروازها و شرکای خارجی ایران دنبال می‌کند.

این گزاره باید با دقت خوانده شود. «ذخایر ارزی» می‌تواند شامل دارایی‌هایی با درجات متفاوت دسترسی باشد: بخشی ممکن است نقد و قابل انتقال باشد، بخشی در بانک‌های خارجی نگهداری شود، بخشی تحت تحریم یا محدودیت باشد و بخشی نیز در قالب طلا یا دارایی‌های دیگر قرار گیرد. بنابراین کاهش دسترسی به دلار الزاماً با صفر شدن همه دارایی‌های خارجی یکسان نیست.

چرا دسترسی مهم‌تر از رقم اسمی است؟

برای اقتصادی تحت تحریم، سؤال فقط این نیست که چه مقدار دارایی خارجی روی کاغذ وجود دارد؛ سؤال این است که چه مقدار از آن را می‌توان برای واردات، تسویه بدهی، تأمین کالا یا مداخله در بازار ارز به‌سرعت مصرف کرد. اگر بانک‌های واسط یا دولت‌های ثالث کانال‌های پرداخت را محدود کنند، بخشی از ذخایر ممکن است عملاً کم‌کاربرد شود حتی اگر از نظر حسابداری همچنان وجود داشته باشد.

همین تفاوت توضیح می‌دهد چرا واشنگتن هم‌زمان روی بانک‌ها و حمل‌ونقل فشار می‌آورد. محدود شدن مسیر پرداخت و محدود شدن مسیر جابه‌جایی کالا می‌تواند نیاز به واسطه‌های بیشتر، هزینه تبدیل ارز بالاتر و زمان تسویه طولانی‌تر ایجاد کند.

آنچه می‌دانیم و آنچه نمی‌دانیم

می‌دانیم مقام‌های آمریکایی به‌طور علنی می‌گویند هدفشان کاهش دسترسی ایران به منابع مالی خارجی است و محدودیت‌های تازه‌ای در حوزه بانک و هوانوردی پیگیری می‌کنند. همچنین در هفته‌های گذشته فشار بر صادرات نفت و دسترسی ایران به درآمدهای آن تشدید شده است.

اما در گزارش فعلی عدد قابل راستی‌آزمایی برای «ذخایر قابل دسترس» منتشر نشده و پاسخ تفصیلی بانک مرکزی ایران به ادعای والتز نیز در همان منبع ارائه نشده است. به همین دلیل نمی‌توان عبارت «تمام شدن ذخایر» را به‌عنوان یک واقعیت مستقل و اثبات‌شده بازنشر کرد.

اگر دسترسی ارزی واقعاً کمتر شده باشد چه می‌شود؟

کاهش منابع قابل استفاده می‌تواند قدرت سیاست‌گذار برای مدیریت نوسان ارز و پرداخت هزینه واردات را محدود کند. اثر آن ابتدا ممکن است در افزایش هزینه نقل‌وانتقال، فاصله نرخ‌های رسمی و غیررسمی، دشواری تأمین برخی کالاها و افزایش تقاضا برای ارزهای جایگزین دیده شود.

اما شدت اثر به عوامل دیگری هم بستگی دارد: میزان درآمد صادراتی باقی‌مانده، امکان تسویه با ارزهای غیردلاری، تجارت تهاتری، دسترسی به طلا، و همکاری شرکای تجاری. به همین دلیل حتی فشار شدید بر دلار به‌خودی‌خود به معنای توقف کامل تجارت خارجی نیست.

نقطه کور: ذخیره اسمی، ذخیره قابل دسترس و نقدینگی ارزی یکی نیستند

بحث عمومی معمولاً این سه مفهوم را با هم مخلوط می‌کند. یک کشور ممکن است دارایی خارجی داشته باشد اما نتواند آن را سریع منتقل کند؛ یا به ارزهای غیر دلاری دسترسی داشته باشد ولی برای برخی معاملات همچنان به دلار یا شبکه بانکی متصل به آن نیاز پیدا کند. بدون تفکیک این لایه‌ها، عبارت «ذخایر تمام شد» بیش از آنکه یک شاخص دقیق اقتصادی باشد، یک پیام سیاسی است.

معیار بعدی برای سنجش این ادعا، داده‌های قابل مشاهده است: رفتار نرخ ارز، حجم واردات، روش‌های تسویه تجارت و هر اطلاعات رسمی درباره دارایی‌های خارجی قابل استفاده. تا آن زمان، خبر اصلی این است که آمریکا ادعا می‌کند فشار مالی به ذخایر قابل استفاده ایران رسیده؛ نه اینکه رقم صفر به‌طور مستقل اثبات شده باشد.