چرا آمریکا برای پرهیز از جنگ دوباره سراغ محسن رضایی رفت و پیشنهاد دیدار ونس تا ۱۲ آبان چه شانسی دارد؟

به گفته‌ی یک مقام آمریکایی که واشنگتن‌پست روز پنجشنبه ۷ آبان ۱۴۰۵ (۲۹ اکتبر ۲۰۲۶) از او نقل کرد، جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، پیشنهاد داده است شخصاً با محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، دیدار کند. خبرگزاری‌های تسنیم و فارس روز جمعه ۸ آبان، به روایت رسانه‌های خارجی، دریافت نامه را تأیید کردند و گفتند هنوز پاسخی داده نشده است. پرسش این تحلیل این است: چرا مخاطب آمریکا عوض شده و این کانال تا انتخابات ۳ نوامبر چه شانسی دارد؟

این نخستین تماس واشنگتن با تهران در جنگ کنونی نیست؛ اما نخستین بار است که گزارش‌ها از پیشنهاد دیدار مستقیم معاون رئیس‌جمهور آمریکا با بالاترین مقام امنیتی منصوب رئیس‌جمهور و نماینده‌ی رهبر در شورای امنیت خبر می‌دهند. همزمان، به گزارش وال‌استریت‌ژورنال، دریادار برد کوپر، فرمانده سنتکام، گزینه‌های نظامی را در دیداری حضوری در کاخ سفید به ترامپ ارائه کرده است. دیپلماسی و آماده‌سازی نظامی در یک هفته روی هم افتاده‌اند و همین، اهمیت پاسخ تهران را بالا می‌برد.

تایم‌لاین: از اسلام‌آباد تا نامه‌ی ونس

برای فهم اهمیت این نامه باید دید مسیر گفت‌وگو در هشت ماه گذشته چگونه چند بار باز و بسته شده است. تاریخ‌های زیر از گزارش‌های منتشرشده گرفته شده‌اند؛ هرجا منبع فقط روز هفته را گفته، تاریخ تقویمی با شمارش روز محاسبه شده و این موضوع ذکر شده است.

1. ۹ اسفند ۱۴۰۴ (۲۸ فوریه ۲۰۲۶)آغاز حملات آمریکا و اسرائیل به ایران؛ عملیاتی که آمریکا آن را «خشم حماسی» (Epic Fury) نامیده است. ایران در پاسخ تنگه‌ی هرمز را بست.
2. اسفند ۱۴۰۴ تا فروردین ۱۴۰۵ (مارس ۲۰۲۶)به گزارش الجزیره، علی لاریجانی، دبیر وقت شورای عالی امنیت ملی، در حمله‌ی آمریکا و اسرائیل کشته شد.
3. آوریل ۲۰۲۶ (فروردین–اردیبهشت ۱۴۰۵)ونس در اسلام‌آباد با محمدباقر قالیباف دیدار کرد و رفع تحریم‌های اقتصادی را در برابر توافق هسته‌ای الزام‌آور پیشنهاد داد. به گزارش ynet، قالیباف نتوانست حمایت رهبری ایران را جلب کند.
4. ژوئن ۲۰۲۶ (خرداد ۱۴۰۵)دور دیگری از گفت‌وگو با ریاست ونس بر هیئت آمریکایی برگزار شد و یک تفاهم‌نامه‌ی محدودتر امضا شد که با ازسرگیری درگیری در هرمز از هم پاشید.
5. ۱۸ مرداد ۱۴۰۵ (۹ اوت ۲۰۲۶)دفتر رئیس‌جمهور انتصاب رضایی به دبیری شورای عالی امنیت ملی را اعلام کرد؛ رهبر نیز او را نماینده‌ی خود در شورا کرد.
6. ۲۹ مهر ۱۴۰۵ (۲۱ اکتبر ۲۰۲۶)مهدی محمدی، مشاور قالیباف، گفت: «راهبرد ما “صفر خط قرمز” است.»
7. ۳ آبان ۱۴۰۵ (۲۵ اکتبر ۲۰۲۶)به روایت نیویورک‌تایمز، میانجی‌های قطری نامه‌ی ونس را «یکشنبه» به رضایی تحویل دادند (تاریخ تقویمی با شمارش روز محاسبه شده است).
8. ۶ آبان ۱۴۰۵ (۲۸ اکتبر ۲۰۲۶)وال‌استریت‌ژورنال خبر نامه را منتشر کرد؛ ترامپ گفت دستور مذاکره نداده و عباس عراقچی نوشت ایران «همچنان به دیپلماسی فرصت می‌دهد».
9. ۷ آبان ۱۴۰۵ (۲۹ اکتبر ۲۰۲۶)واشنگتن‌پست به نقل از مقام آمریکایی از پیشنهاد دیدار حضوری ونس با رضایی خبر داد؛ سپاه از برخورد نفتکش‌ها با مین در هرمز خبر داد.
10. ۸ آبان ۱۴۰۵ (۳۰ اکتبر ۲۰۲۶)تسنیم و فارس، به روایت i24NEWS، دریافت نامه را تأیید کردند و گفتند هنوز پاسخ داده نشده است.
11. ۱۲ آبان ۱۴۰۵ (۳ نوامبر ۲۰۲۶)انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا؛ مقطعی که به گزارش وال‌استریت‌ژورنال، کارزار نظامی احتمالی پس از آن مطرح شده است.

هم‌زمانی این رویدادها رابطه‌ی علّی را ثابت نمی‌کند. اینکه نامه چند روز پیش از ارائه‌ی گزینه‌های نظامی به ترامپ تحویل شده، می‌تواند هم نشانه‌ی «آخرین فرصت» باشد و هم بخشی از فشار هم‌زمان؛ منابع موجود هیچ‌کدام را قطعی نمی‌کنند.

چه چیزی تأیید شده و چه چیزی ادعاست؟

متن نامه منتشر نشده است. بنابراین هرچه درباره‌ی محتوای آن می‌دانیم از زبان منابع ناشناس آمریکایی یا رسانه‌های ایرانی نزدیک به نهادهای امنیتی آمده است. تفکیک لایه‌ها برای داوری درست ضروری است، زیرا هر طرف انگیزه دارد روایت خود را برجسته کند.

چرا رضایی؟ سه لایه‌ی توضیح

لایه‌ی اول: درس اسلام‌آباد و مسئله‌ی «قدرت اجرا»

مهم‌ترین سرنخ در جمله‌ای است که به ونس نسبت داده شده: ایران باید نمایندگانی بفرستد که «اختیار مذاکره درباره‌ی موضوع هسته‌ای» را داشته باشند. این جمله در پرتو تجربه‌ی آوریل معنا پیدا می‌کند. به گزارش ynet، پیشنهاد اسلام‌آباد که تیم ترامپ آن را «پل طلایی» نامیده بود، به این دلیل پیش نرفت که قالیباف نتوانست حمایت رهبری را جلب کند. از نگاه واشنگتن، مذاکره با کسی که امضایش در داخل پشتوانه ندارد، فقط هزینه‌ی سیاسی می‌سازد. رضایی هم نماینده‌ی رهبر در شوراست و هم دبیر نهادی که تصمیم‌های امنیتی را هماهنگ می‌کند.

حمیدرضا عزیزی، تحلیلگر ارشد گروه بحران، به الجزیره گفته خطاب‌کردن رضایی ممکن است نشان دهد آمریکایی‌ها معتقدند تغییر در توازن قدرت داخلی تهران «چشم‌انداز بهتری» ساخته است. این برداشت تحلیلگر است، نه سند؛ اما با گزارش ynet درباره‌ی اینکه رضایی شورا را بازسازی کرده و افراد نزدیک به خود را در پست‌های اثرگذار گمارده، هم‌خوان است.

لایه‌ی دوم: ضمانت امنیتی برای فروش توافق به تندروها

الجزیره هنگام انتصاب رضایی در مرداد دو خوانش را از تحلیلگران نقل کرده بود: یا نشانه‌ی برتری اولویت‌های امنیتی است، یا راهی برای «فروش» یک توافق به تندروها. سابقه‌ی رضایی به‌عنوان فرمانده سپاه در دوران جنگ ایران و عراق به او اعتباری می‌دهد که یک دیپلمات حرفه‌ای در میان نیروهای مسلح ندارد. اگر قرار است توافقی محدودیت هسته‌ای را بپذیرد، امضای کسی با این پیشینه کمتر به «سازش» متهم می‌شود. این همان منطقی است که در بسیاری از جنگ‌ها، پایان‌دادن به درگیری را به نظامیان پیشین سپرده است.

اما همین پیشینه سوی دیگری هم دارد. رضایی در تیر گفته بود کنترل تنگه‌ی هرمز از «ده‌ها بمب اتم» ارزشمندتر است و یک هفته پیش از انتصاب هشدار داده بود ادامه‌ی محاصره‌ی بنادر ایران برای آمریکا «خطرها و تلفات جدی» دارد. او حامی قالیباف در انتخابات ریاست‌جمهوری ۲۰۲۴ بود. بنابراین انتخاب او به معنای انتخاب طرفی نرم‌تر نیست؛ به معنای انتخاب طرفی با وزن بیشتر است.

لایه‌ی سوم: حساب‌وکتاب داخلی واشنگتن و تقویم انتخابات

بُعد سوم به سیاست آمریکا برمی‌گردد. الجزیره نوشته ونس از ابتدا بیش از ترامپ با جنگ طولانی مخالف بوده و پیش از پیوستن آمریکا به جنگ در فوریه، دیپلماسی بیشتری می‌خواسته است. علی واعظ از گروه بحران گفته تهران ونس را کسی می‌بیند که «هم گوش رئیس‌جمهور را دارد و هم بهای شکست را می‌فهمد». روزبه پارسی، پژوهشگر وابسته به دانشگاه لوند، در مقابل گفته موضع ونس «هرگز آن‌قدر محکم نبوده که ترامپ را واقعاً منصرف کند». اختلاف روایت درباره‌ی اینکه ترامپ دستور داده یا فقط اجازه داده، نشان می‌دهد کاخ سفید هنوز مالکیت کامل این ابتکار را نپذیرفته است.

ذی‌نفعان و روایت‌ها

پشت این نامه مجموعه‌ای از بازیگران با منافع متفاوت ایستاده‌اند. جدول زیر روایت و منفعت هر طرف را بر پایه‌ی گزارش‌های منتشرشده خلاصه می‌کند؛ ستون «منفعت محتمل» استنباط رونماست.

نکته‌ی مهم در جدول، جابه‌جایی مرکز ثقل در تهران است. عراقچی از «طرح هفت‌روزه» و میانجی‌ها می‌گوید، قالیباف پیش‌تر پیشرفت را به «شروط هفت‌گانه» گره زده بود، و اکنون نامه به دبیر شورای امنیت رسیده است. اگر این سه مرکز پیام یکسانی ندهند، همان مشکلی که واشنگتن می‌خواست با تغییر مخاطب حل کند، دوباره ظاهر می‌شود.

پیامدها: اقتصاد، امنیت و سیاست داخلی

بُعد امنیتی و انرژی

به گزارش الجزیره، تنگه‌ی هرمز حدود یک‌پنجم نفت و گاز جهان را جابه‌جا می‌کند و ایران از آغاز جنگ آن را بسته است؛ آمریکا نیز بنادر ایران را محاصره کرده است. روز ۷ و ۸ آبان، نیروی دریایی سپاه از برخورد چند نفتکش با مین در تنگه خبر داد؛ ادعایی که سنتکام آن را رد کرده و مستقلاً تأیید نشده است. الجزیره همچنین می‌نویسد تهران هشدار داده در صورت حمله‌ی تازه، تأسیسات نفتی، کابل‌های زیردریایی، مراکز داده و تأسیسات هوش مصنوعی خلیج فارس را هدف می‌گیرد. هر روز بلاتکلیفی کانال ونس–رضایی، ریسک این زنجیره را زنده نگه می‌دارد.

بُعد اقتصادی و معیشتی

از منظر داخلی، ونس منافع ایران را «بازسازی اقتصاد آسیب‌دیده از جنگ و تحریم» توصیف کرده است. این صورت‌بندی به هزینه‌ای اشاره دارد که خانوارهای ایرانی هر روز می‌پردازند. رونما پیش‌تر نشان داده بود که تورم نقطه‌به‌نقطه‌ی ایران در شهریور ۱۴۰۵ به ۸۹٫۸ درصد رسید و صندوق بین‌المللی پول در اکتبر رکود ۷٫۶ درصدی را برای ۲۰۲۶ برآورد کرد. بازار ارز به خبر مذاکره حساس است؛ پس از تفاهم‌نامه‌ی ژوئن، نرخ بازار آزاد طبق گزارش‌ها موقتاً عقب نشست. با این حال، اثر یک نامه بر بازار تا وقتی پاسخ و زمان دیدار روشن نشود، احتمالاً کوتاه‌مدت است.

بُعد سیاسی داخلی

سپردن پرونده به دبیر شورای عالی امنیت ملی، توازن میان دولت پزشکیان، مجلس و نهادهای امنیتی را جابه‌جا می‌کند. رسانه‌ها در روزهای اخیر از حملات تندروها به پزشکیان به خاطر مذاکره با آمریکا و درخواست خروج از ان‌پی‌تی گزارش داده‌اند. اگر رضایی پاسخ مثبت بدهد، این انتقادها دیگر فقط متوجه دولت نیست و به هسته‌ی امنیتی نظام می‌رسد؛ همین هزینه ممکن است پاسخ را محتاط‌تر و کندتر کند. از سوی دیگر، نسبت‌دادن ارتباط منظم رضایی با رهبر، که ارزیابی اطلاعاتی آمریکاست، اگر درست باشد، یعنی تصمیم در نهایت در بیت رهبری گرفته می‌شود، نه در شورا.

بُعد انسانی

برآورد دقیقی از پیامد انسانی دور تازه‌ی جنگ در منابع خوانده‌شده وجود ندارد؛ اما تحلیلگران هشدارهای روشنی داده‌اند. مرضیه کوهی اصفهانی از دانشگاه دورهام احتمال حمله‌ی تازه را «نسبتاً بالا» دانسته و روزبه پارسی گفته دور بعدی درگیری «ویرانی و خونریزی بیشتری» خواهد داشت. عزیزی یادآوری کرده که ایران در کمتر از یک سال دو جنگ را دیده است: جنگ دوازده‌روزه‌ی خرداد ۱۴۰۴ و جنگ کنونی. برای شهروندانی که با تورم، کمبود گاز در آستانه‌ی زمستان و ناامنی زندگی می‌کنند، فاصله‌ی میان پاسخ رضایی و تصمیم ترامپ، فاصله‌ای واقعی میان دو سرنوشت است.

ضدتحلیل: شاید نامه اصلاً کانال جدی نیست

قوی‌ترین اعتراض به تز این تحلیل این است که نامه بیش از آنکه ابتکاری دیپلماتیک باشد، بخشی از آماده‌سازی سیاسی برای حمله است. شواهد این اعتراض کم نیست: ترامپ نقش خود را کوچک جلوه داده و از «تجهیزات پزشکی» گفته؛ هم‌زمان فرمانده سنتکام گزینه‌ها را ارائه کرده و به متحدان گفته شده برای کارزاری پس از ۳ نوامبر آماده باشند. علی واعظ نیز هشدار داده که با پایان انتخابات، «خویشتن‌داری سیاسی» ترامپ ممکن است منقضی شود. ynet هم نوشته هیچ نشانه‌ای از نرمش ایران در موضوع هسته‌ای دیده نمی‌شود.

شواهد موافق تز اصلی هم وجود دارد: خود پیشنهاد دیدار حضوری معاون رئیس‌جمهور هزینه‌ی سیاسی دارد و برای یک «پوشش» صرف، پرهزینه است؛ قطر به‌عنوان میانجی فعال است؛ و گزارش‌ها می‌گویند رهبران ایران این رویکرد را «نشانه‌ی احترام» دیده‌اند. تأیید دریافت نامه از سوی خبرگزاری‌های نزدیک به نهادهای امنیتی نیز نشان می‌دهد تهران نمی‌خواهد کانال را علناً ببندد.

داده‌ای که می‌تواند این نتیجه را عوض کند روشن است: انتشار رسمی پاسخ ایران، اعلام تاریخ و محل دیدار، یا برعکس، آغاز حمله پیش از هر پاسخی. اگر کاخ سفید متن نامه را منتشر کند یا ایران شروطی رسمی و مکتوب در پاسخ بدهد، داوری درباره‌ی ماهیت این کانال بسیار دقیق‌تر خواهد شد.

سناریوها و شاخص‌های رصد

سناریوهای زیر پیش‌بینی نیستند؛ مسیرهای محتمل بر پایه‌ی شواهد موجودند. ترتیب جدول بر اساس احتمال نیست و رونما برای هیچ‌کدام عدد احتمال ارائه نمی‌کند، زیرا داده‌ی کافی برای آن وجود ندارد.

راهکارها و شاخص‌های رصد برای کاهش خطر

مهم‌ترین شاخص‌ها برای روزهای آینده: نخست، اینکه پاسخ ایران از سوی شورای عالی امنیت ملی و با چه لحنی اعلام می‌شود؛ دوم، اظهارات ترامپ پس از ۳ نوامبر درباره‌ی «همه‌ی گزینه‌ها»؛ سوم، وضعیت تردد در تنگه‌ی هرمز و ادعاهای مین‌گذاری؛ و چهارم، سفرهای میانجی‌های قطری و ترکیه‌ای به تهران.

جمع‌بندی و محدوده‌ی قطعیت

پاسخ کوتاه به پرسش اصلی این است: واشنگتن سراغ رضایی رفته چون تجربه‌ی اسلام‌آباد نشان داد طرف قبلی نمی‌توانست توافق را در داخل به اجرا برساند، و چون رضایی هم نماینده‌ی رهبر در شوراست و هم پیشینه‌ای دارد که می‌تواند یک توافق را برای تندروها پذیرفتنی‌تر کند. اما شانس این کانال پیش از ۳ نوامبر محدود است؛ نه به دلیل پیام‌رسان، بلکه به دلیل شکاف ماهوی بر سر برنامه‌ی هسته‌ای، ترتیب رفع محاصره و بازگشایی هرمز، و فاصله‌ی روایت ونس و ترامپ.