کاریس در سازمان ملل؛ استونی از نظم مبتنی بر قانون به‌عنوان سپر امنیتی دفاع کرد

آلار کاریس، رئیس‌جمهور استونی، در هشتادمین نشست مجمع عمومی سازمان ملل از سازمان ملل به‌عنوان یک «توافق بزرگ» برای جلوگیری از تکرار ویرانی جنگ یاد کرد. برای استونی، این تعبیر صرفاً ادبی نیست. کشوری کوچک در مرز شرقی ناتو و اتحادیه اروپا، بیش از بسیاری از دولت‌ها به این فرض متکی است که حاکمیت، تمامیت ارضی و منع استفاده از زور باید قواعد واقعی باشند، نه توصیه‌های اخلاقی.

به همین دلیل، سخنرانی کاریس را باید پیش از هر چیز یک متن امنیتی دانست. او درباره چندجانبه‌گرایی، حقوق بین‌الملل و سازمان ملل حرف می‌زند، اما پشت این مفاهیم یک نگرانی مشخص قرار دارد: اگر قواعد در برابر قدرت نظامی نتوانند مقاومت کنند، کشورهای کوچک نخستین بازیگرانی هستند که هزینه می‌دهند.

چرا استونی نظم مبتنی بر قانون را مسئله بقا می‌بیند؟

استونی تجربه اشغال شوروی و بازگشت استقلال در ۱۹۹۱ را در حافظه سیاسی خود دارد. همین سابقه باعث شده امنیت این کشور به‌شدت با عضویت در ناتو، اتحادیه اروپا و حمایت از حقوق بین‌الملل گره بخورد. برای تالین، مفهوم «حاکمیت» یک اصل انتزاعی نیست؛ بخشی از تضمین بقای دولت است.

وقتی کاریس از تضعیف نظام چندجانبه هشدار می‌دهد، در واقع می‌گوید هر عقب‌نشینی از اصل تمامیت ارضی می‌تواند مستقیماً محیط امنیتی کشورهای بالتیک را خطرناک‌تر کند.

اوکراین؛ پرونده‌ای که استونی آن را از خودش جدا نمی‌بیند

کاریس در سخنرانی و مواضع جانبی خود در نیویورک بر افزایش فشار بین‌المللی بر روسیه تأکید کرد. از نگاه استونی، جنگ اوکراین فقط بحران یک کشور همسایه روسیه نیست؛ آزمونی برای این است که آیا مرزهای اروپا با زور قابل تغییر هستند یا نه.

به همین دلیل، استونی معمولاً از تحریم، کمک نظامی و فشار دیپلماتیک بر مسکو حمایت کرده است. موضع کاریس در سازمان ملل نیز در همین چارچوب قرار می‌گیرد: مذاکره زمانی می‌تواند به صلح پایدار منجر شود که توازن قدرت و هزینه ادامه جنگ برای طرف متجاوز تغییر کند. این برداشت تحلیلی از مواضع علنی استونی است و نه پیش‌بینی درباره نتیجه جنگ.

رمزگشایی سخنان

منظور عملی: استونی می‌گوید سازمان ملل فقط زمانی برای کشورهای کوچک ارزش دارد که بتواند قواعدی را که روی کاغذ نوشته شده‌اند در عمل نیز حفظ کند.

مخاطب اول: روسیه. پیام مستقیم این است که نقض تمامیت ارضی نباید به واقعیت عادی و پذیرفته‌شده تبدیل شود.

مخاطب دوم: متحدان غربی. کاریس تلاش می‌کند مانع عادی‌شدن خستگی از جنگ اوکراین شود و حمایت سیاسی از فشار بر مسکو را حفظ کند.

مخاطب سوم: کشورهای جنوب جهانی. استونی نیاز دارد استدلال خود درباره اوکراین را نه صرفاً به‌عنوان نزاع روسیه و غرب، بلکه به‌عنوان دفاع از اصلی معرفی کند که برای همه کشورهای کوچک و متوسط اهمیت دارد.

چرا سازمان ملل برای استونی هم ضروری است و هم ناکافی؟

تناقض اصلی موضع تالین همین‌جاست. استونی به سازمان ملل نیاز دارد، زیرا مشروعیت قواعد بین‌المللی برای آن حیاتی است؛ اما هم‌زمان می‌بیند که شورای امنیت در بحران‌هایی که یکی از اعضای دائم درگیر است، ظرفیت محدودی برای اقدام دارد.

بنابراین استونی از یک سو نمی‌تواند از چندجانبه‌گرایی فاصله بگیرد و از سوی دیگر ناچار است امنیت سخت خود را به ناتو و همکاری منطقه‌ای بسپارد. سخنرانی کاریس این دوگانه را پنهان نمی‌کند؛ بلکه عملاً نشان می‌دهد نظم حقوقی بدون بازدارندگی نظامی برای کشورهای بالتیک کافی نیست.

اصلاح سازمان ملل؛ چه چیزی باید تغییر کند؟

کاریس بر ضرورت تقویت کارآمدی نهادهای بین‌المللی تأکید دارد. برای کشورهایی مانند استونی، اصلاح زمانی معنا دارد که مانع شود حق وتو به ابزار مصونیت سیاسی تبدیل شود و اجرای قواعد به وزن نظامی کشورها وابسته بماند.

با این حال، تغییر قواعد شورای امنیت از نظر سیاسی بسیار دشوار است. هر اصلاح مهم نیازمند موافقت قدرت‌هایی است که از ساختار فعلی سود می‌برند. همین مسئله باعث می‌شود فاصله میان مطالبه اصلاح و امکان تحقق آن زیاد باشد.

اشاره غیرمستقیم به آینده اروپا

در پس سخنان کاریس یک پیام اروپایی نیز وجود دارد: اروپا باید برای امنیت خود مسئولیت بیشتری بپذیرد. استونی از حضور آمریکا در ناتو حمایت می‌کند، اما تجربه سال‌های اخیر به کشورهای اروپای شرقی نشان داده که اتکا به اراده سیاسی واشنگتن به‌تنهایی ریسک دارد.

بنابراین دفاع از سازمان ملل، تقویت ناتو و افزایش ظرفیت دفاعی اروپا در نگاه استونی متناقض نیستند؛ سه لایه از یک راهبرد امنیتی هستند.

نقطه حساس تحلیل

استونی خواهان اجرای یکسان حقوق بین‌الملل است. اعتبار این ادعا زمانی بیشتر می‌شود که همین اصل در پرونده‌هایی خارج از حوزه امنیت مستقیم اروپا نیز با ثبات دنبال شود. این موضوع برای رابطه کشورهای بالتیک با بخش‌هایی از جنوب جهانی اهمیت دارد، زیرا بسیاری از این کشورها نسبت به استانداردهای دوگانه در سیاست غرب حساس‌اند.

بعد از این سخنرانی چه باید دید؟

میزان حمایت استونی از اوکراین، فشار آن برای اصلاح سازوکارهای سازمان ملل، موضع تالین درباره افزایش هزینه‌های دفاعی اروپا و نحوه تعاملش با کشورهای غیرغربی مهم‌ترین شاخص‌ها هستند. اگر استونی بتواند دفاع از اوکراین را در قالب یک استدلال جهان‌شمول درباره حاکمیت و حقوق بین‌الملل ارائه کند، پیام کاریس فراتر از چارچوب بالتیک اثر خواهد داشت.