چند گروه مسلح عراق تحویل سلاح تا ۳۰ سپتامبر را رد کردند

در حالی که خروج باقی‌مانده نیروهای آمریکایی از عراق برای ۳۰ سپتامبر برنامه‌ریزی شده، گروه‌های مسلح قدرتمند این کشور هنوز با تحویل سلاح به دولت بغداد موافقت نکرده‌اند. اختلاف بر سر اینکه دولت خواهان خلع سلاح کامل است یا انتقال فرماندهی و تجهیزات سنگین، آینده امنیتی عراق پس از خروج را نامعلوم گذاشته است.

• خروج نیروهای آمریکایی هنوز در جریان است؛ پایان آن برای ۳۰ سپتامبر اعلام شده، نه اینکه اکنون انجام شده باشد.
• چند گروه کوچک‌تر با تحویل سلاح موافقت کرده‌اند، اما گروه‌های قدرتمند نزدیک به ایران شروطی مطرح کرده‌اند.
• دولت عراق درباره الزام‌آوربودن موعد خلع سلاح هنوز موضع یکدستی ارائه نکرده است.

اختلاف اصلی بغداد و گروه‌های مسلح چیست؟

یک مقام یکی از گروه‌های مسلح عراقی گفته است که میان این گروه‌ها تصمیمی برای تسلیم سلاح وجود ندارد و بحث احتمالی پس از تحقق شروط، «تنظیم» سلاح خواهد بود، نه واگذاری آن. هویت او به‌طور عمومی اعلام نشده است؛ بنابراین نمی‌توان این موضع را به نام گروه مشخصی ثبت کرد یا آن را به همه نیروهای حشدالشعبی تعمیم داد. در برابر، یک مقام دولت عراق گفته است هدف بغداد قرار گرفتن گروه‌های مسلح زیر فرمان ارتش و ساختار مرکزی حشدالشعبی است.

بر اساس توضیح مقام دولتی، موضوع فقط شمار تفنگ‌های سبک نیست. دولت می‌خواهد تجهیزات دارای قابلیت تحرک و برد بیشتر، از جمله موشک‌ها و هواگردهای دوربرد، به فرماندهی مرکزی حشدالشعبی سپرده شوند و گروه‌ها به‌صورت واحدهای مستقل تصمیم‌گیرنده باقی نمانند. این توضیح، موضع مقام دولتی است؛ هنوز سندی درباره توافق نهایی، شیوه تحویل تجهیزات یا جدول زمانی اجرای آن منتشر نشده است.

سه گروه کتائب حزب‌الله، حرکت النجباء و کتائب سیدالشهداء از جمله گروه‌هایی هستند که پذیرش خلع سلاح را رد کرده یا برای آن شرط گذاشته‌اند. شروط مطرح‌شده شامل قرار گرفتن نیروهای پیشمرگه زیر کنترل ارتش مرکزی و خروج گروه‌های کرد مخالف حکومت ایران و حزب کارگران کردستان از پایگاه‌هایشان در شمال عراق است. وجود این شروط به‌معنای اجرای آنها نیست و دولت بغداد نیز پذیرش همه آنها را اعلام نکرده است.

آنچه می‌دانیم و آنچه هنوز روشن نیست

آمریکا و عراق پیش‌تر برای پایان مأموریت نظامی ائتلاف تا ۳۰ سپتامبر توافق کرده بودند. یک مقام نظامی آمریکایی اکنون گفته است صدها نیروی باقی‌مانده در شمال عراق تا آن موعد خارج خواهند شد و بیشتر آنان به اردن و دیگر نقاط منطقه منتقل می‌شوند. سامانه‌های پدافند هوایی آمریکا نیز همراه تجهیزات نظامی از این منطقه بیرون برده خواهند شد. اینها برنامه و توضیح مقام آمریکایی درباره روند خروج‌اند؛ تأیید پایان کامل مأموریت باید پس از اجرای آن صورت گیرد.

در پرونده سلاح، دولت عراق هنوز روشن نکرده که ۳۰ سپتامبر ضرب‌الاجل تحویل عملی تجهیزات است یا آغاز مرحله مذاکرات. سخنگوی دولت، صباح النعمان، پیش‌تر گفته بود گفت‌وگوها ادامه دارد و موضوع پس از خروج نیروهای ائتلاف حل خواهد شد. این تفاوت مهم است: وعده حل پرونده، توافق انجام‌شده نیست. تعداد گروه‌های آماده تحویل سلاح، فهرست تجهیزات، مرجع کنترل و ضمانت اجرای تصمیم نیز به‌صورت کامل منتشر نشده‌اند.

همچنین معلوم نیست نیروهایی که از شمال عراق خارج می‌شوند دقیقاً در چه پایگاه‌هایی در اردن یا دیگر کشورها مستقر خواهند شد یا همکاری امنیتی دوجانبه آینده واشینگتن و بغداد چه شکل حقوقی پیدا می‌کند. مقام آمریکایی احتمال مذاکره برای همکاری معمول دوجانبه را مطرح کرده، اما از توافق تازه‌ای خبر نداده است.

چرا اکنون مهم است؟

هم‌زمانی دو روند، نقطه حساس این خبر است: خروج نیروهای خارجی به موعد نهایی نزدیک می‌شود، در حالی که دولت عراق هنوز بر سر انحصار سلاح به نتیجه عملی نرسیده است. حذف پایگاه‌های آمریکا از خاک عراق می‌تواند یک هدف حملات مسلحانه را از شمال این کشور بردارد، اما خودبه‌خود به پایان رقابت میان گروه‌های داخلی، دولت مرکزی و اقلیم کردستان منجر نمی‌شود. نتیجه امنیتی را باید با تحولات واقعی پس از خروج سنجید.

حشدالشعبی در ساختار رسمی نیروهای مسلح عراق جای دارد، ولی برخی گروه‌های تشکیل‌دهنده آن به‌صورت مستقل نیز عمل کرده‌اند. بنابراین «قرار گرفتن حشد زیر قانون» با «قرار گرفتن تصمیم عملیاتی همه گروه‌ها زیر فرمان واحد» یک گزاره نیست. درخواست بغداد برای واگذاری تجهیزات دوربرد نشان می‌دهد بحث دولت فراتر از عنوان اداری گروه‌هاست و به کنترل واقعی توان رزمی مربوط می‌شود.

تأثیر بر عراق و ایران

برای عراق، نخستین پیامد قابل مشاهده احتمال تغییر در حفاظت هوایی شمال کشور است. با خروج سامانه‌های آمریکایی، دولت باید نشان دهد سامانه‌های جایگزین چه زمانی خریداری، نصب و عملیاتی می‌شوند. النعمان گفته بود بغداد به خرید پدافند از کره جنوبی، ترکیه و آمریکا نزدیک شده است؛ این گفته به‌معنای استقرار یا عملیاتی شدن سامانه‌ها نیست. مقام‌های اقلیم کردستان درباره آسیب‌پذیری منطقه پس از خروج هشدار داده‌اند.

برای ایران، مسئله به رفتار گروه‌های عراقی نزدیک به تهران و امنیت مرزهای غربی و شمال غربی مربوط است. شماری از این گروه‌ها در جنگ جاری علیه اهداف مرتبط با آمریکا حمله کرده‌اند و مقام‌های آمریکایی درباره توان حمله آنها به هدف‌هایی در سایر کشورهای منطقه ابراز نگرانی کرده‌اند. با این حال، نمی‌توان هر اقدام گروه‌های عراقی را بدون مدرک به دستور مستقیم ایران نسبت داد. شرط مربوط به گروه‌های کرد مخالف حکومت ایران نیز نشان می‌دهد این پرونده در مذاکرات داخلی عراق، بُعد مستقیم مرتبط با تهران پیدا کرده است.

پیشینه و مسیر بعدی

آمریکا پس از خروج عمده نیروهایش در سال ۲۰۱۱، در سال ۲۰۱۴ با درخواست بغداد برای مقابله با گروه داعش دوباره مأموریتی محدود در عراق آغاز کرد. دو دولت در سال ۲۰۲۴ بر سر پایان تدریجی این مأموریت توافق کردند. بخش بزرگی از نیروها پیش‌تر از دیگر پایگاه‌ها خارج شده و حضور باقی‌مانده عمدتاً در منطقه کردستان عراق است. وعده بغداد برای انحصار سلاح نزد دولت نیز سابقه دارد و اعلام امروزِ مخالفت گروه‌های قدرتمند نباید به‌عنوان آغاز ناگهانی یک اختلاف تازه تصویر شود.

چهار شاخص برای سنجش مرحله بعد اهمیت دارد: تأیید خروج واقعی آخرین نیروهای آمریکایی تا ۳۰ سپتامبر؛ انتشار تصمیم رسمی درباره اینکه موعد خلع سلاح قطعی است یا آغاز مذاکرات؛ تحویل واقعی تجهیزات به فرماندهی مرکزی، نه فقط اعلام آمادگی؛ و جایگزینی عملی سامانه‌های پدافند در شمال عراق. تا روشن‌شدن این موارد، دقیق‌ترین جمع‌بندی آن است که خروج در جریان است و توافقی عمومی و اجرایی بر سر سلاح گروه‌های قدرتمند عراقی هنوز شکل نگرفته است.