نشست بریکس در دهلی‌نو؛ جنگ ایران و طرح اتصال ارزهای دیجیتال آزمون انسجام بلوک

رهبران بریکس به دهلی‌نو می‌روند؛ اختلاف بر سر جنگ‌ها و طرح تازه هند برای پرداخت‌های دیجیتال

&

رهبران بریکس ۱۲ و ۱۳ سپتامبر ۲۰۲۶ در دهلی‌نو گردهم می‌آیند؛ نشستی که جنگ ایران، ادامه جنگ اوکراین و رقابت‌های درونی اعضا توان بلوک گسترش‌یافته برای رسیدن به مواضع مشترک را محک می‌زند. هم‌زمان هند می‌خواهد پیشنهاد اتصال ارزهای دیجیتال بانک‌های مرکزی اعضا برای پرداخت‌های فرامرزی را پیش ببرد.

• بریکس اکنون ۱۱ عضو دارد، اما گسترش عضویت اختلاف سیاست خارجی اعضا را نیز وارد این بلوک کرده است.
• هند قصد دارد اتصال ارزهای دیجیتال بانک‌های مرکزی اعضای بریکس را در دستور بحث قرار دهد.
• این پیشنهاد به معنای ایجاد «ارز مشترک بریکس» نیست و هنوز درباره اجرای آن توافقی اعلام نشده است.
• جنگ ایران برای تهران اهمیت دوگانه دارد: ایران هم عضو بریکس است و هم یکی از موضوعات اصلی اختلاف سیاسی در آستانه اجلاس.

نشست بریکس در دهلی‌نو در چه شرایطی برگزار می‌شود؟

هجدهمین نشست رهبران بریکس برای ۱۲ و ۱۳ سپتامبر در دهلی‌نو برنامه‌ریزی شده است. هند در سال ۲۰۲۶ ریاست دوره‌ای گروه را بر عهده دارد و نشست امسال نخستین آزمون بزرگ این دوره در سطح رهبران است.

بریکس اکنون شامل برزیل، روسیه، هند، چین، آفریقای جنوبی، مصر، اتیوپی، اندونزی، ایران، عربستان سعودی و امارات متحده عربی است. این گسترش وزن جمعیتی و اقتصادی گروه را بالا برده، اما اعضایی با روابط امنیتی، اقتصادی و سیاسی بسیار متفاوت را نیز زیر یک سقف قرار داده است.

گزارش آسوشیتدپرس در آستانه نشست نشان می‌دهد جنگ اوکراین، جنگ در خاورمیانه و رقابت آمریکا و چین از موضوعاتی هستند که توان بریکس برای عمل جمعی را محک می‌زنند. مواضع اعضا در برابر این بحران‌ها یکسان نیست و برخی از آنها هم‌زمان روابط راهبردی گسترده‌ای با کشورهای غربی دارند.

چرا جنگ ایران برای نشست بریکس یک آزمون است؟

ایران برخلاف بسیاری از بحران‌هایی که بریکس درباره آنها موضع می‌گیرد، خود عضو این گروه است. این وضعیت رسیدن به زبانی مورد توافق همه اعضا درباره جنگ را پیچیده‌تر می‌کند؛ به‌ویژه در بلوکی که روسیه و چین روابط نزدیکی با تهران دارند، در حالی که هند، عربستان سعودی و امارات شبکه متفاوتی از روابط با آمریکا و دیگر بازیگران منطقه‌ای دارند.

این اختلاف الزاماً به معنی شکست نشست یا ناتوانی بریکس در صدور بیانیه نیست. آنچه هنوز مشخص نیست، میزان صراحت بیانیه احتمالی رهبران درباره جنگ و این است که آیا اعضا می‌توانند بر سر فرمول مشترکی توافق کنند یا نه. پیش از انتشار سند نهایی اجلاس، نسبت‌دادن موضع مشخصی به کل بریکس زودهنگام است.

تجربه اجلاس ریو در سال ۲۰۲۵ نشان می‌دهد بریکس قادر بوده درباره درگیری‌های بین‌المللی زبان مشترکی پیدا کند، اما شرایط ۲۰۲۶ متفاوت است و جنگ ایران اکنون مستقیماً یکی از اعضای گروه را درگیر کرده است. بنابراین متن نهایی دهلی‌نو یکی از شاخص‌های قابل مشاهده برای سنجش میزان انسجام سیاسی بریکس خواهد بود.

طرح اتصال ارزهای دیجیتال بانک‌های مرکزی بریکس چیست؟

در کنار اختلاف‌های سیاسی، هند در پی پیشبرد یک پرونده عملی‌تر در حوزه مالی است. دو منبع آگاه از مذاکرات گفته‌اند دهلی‌نو می‌خواهد اتصال ارزهای دیجیتال بانک‌های مرکزی یا CBDCهای کشورهای بریکس را برای پرداخت‌های فرامرزی در اجلاس مطرح کند.

تفاوت مهمی میان این پیشنهاد و ایده «ارز مشترک بریکس» وجود دارد. طرح مورد بحث قرار نیست یک پول جدید با بانک مرکزی مشترک ایجاد کند. هدف آن، در صورت توافق و حل مشکلات فنی، فراهم‌کردن امکان تعامل میان ارزهای دیجیتال رسمی موجود یا آینده کشورهای عضو برای آسان‌تر و سریع‌تر شدن پرداخت‌های فرامرزی است.

یکی از منابع آگاه تصریح کرده است که هند این ابتکار را پروژه‌ای برای جایگزینی دلار به‌عنوان ارز ذخیره نمی‌داند. بنابراین توصیف پیشنهاد دهلی‌نو به‌عنوان تصمیم بریکس برای کنارگذاشتن دلار، فراتر از شواهد موجود است.

این ایده از کجا آمده و چه چیزی واقعاً تصویب شده است؟

پیشنهاد کنونی از خلأ آغاز نشده است. رهبران بریکس در اعلامیه ریو در سال ۲۰۲۵ وزیران دارایی و رؤسای بانک‌های مرکزی را مأمور کردند گفت‌وگو درباره «ابتکار پرداخت‌های فرامرزی بریکس» را ادامه دهند. آن سند همچنین از پیشرفت کارگروه پرداخت بریکس برای بررسی راه‌های افزایش تعامل‌پذیری سامانه‌های پرداخت استقبال کرد.

اما همان سابقه نیز به معنای تصویب اتصال CBDCها نیست. سند ریو از ادامه بررسی و امکان افزایش تعامل‌پذیری سخن می‌گوید. پیشنهاد مشخص هند برای اتصال ارزهای دیجیتال رسمی مرحله دیگری از این بحث است و نتیجه آن به مذاکرات اجلاس و سپس کار فنی بانک‌های مرکزی وابسته خواهد بود.

چه موانعی پیش روی شبکه پرداخت بریکس قرار دارد؟

مهم‌ترین محدودیت این است که زیرساخت مالی را نمی‌توان فقط با یک توافق سیاسی متصل کرد. ارزهای دیجیتال بانک مرکزی اعضا در مراحل متفاوت توسعه و استفاده قرار دارند و برای پرداخت فرامرزی باید مسائل فنی، حقوقی، تسویه، نقدینگی، نرخ تبدیل و استانداردهای مشترک حل شوند.

رویترز همچنین به موانع سیاسی مشخصی اشاره کرده است. هند به دلایل امنیت ملی درباره یکپارچگی مالی عمیق‌تر با چین محتاط است. روابط مالی ایران و امارات نیز در پی جنگ قطع شده است. در مبادلات نامتوازن میان کشورها، ترتیباتی مانند خطوط سوآپ ارزی نیز می‌تواند برای تسویه پایدار ضروری شود.

به همین دلیل، حتی قرارگرفتن پیشنهاد هند در دستور اجلاس با راه‌اندازی شبکه یکی نیست. مراحل «پیشنهاد»، «توافق سیاسی»، «طراحی فنی»، «آزمایش» و «استفاده عملیاتی» باید جدا از یکدیگر دیده شوند.

آیا بریکس در حال ساخت جایگزین دلار است؟

بریکس طی سال‌های گذشته استفاده بیشتر از ارزهای محلی و بهبود سازوکارهای پرداخت مستقل را بررسی کرده است. این روند می‌تواند در برخی مبادلات نیاز به تبدیل مستقیم از مسیر دلار را کاهش دهد، اما چنین اثری با جایگزینی دلار در نظام پولی جهان یکسان نیست.

دلار علاوه بر پرداخت تجاری، در ذخایر بانک‌های مرکزی، بازار بدهی، تأمین مالی بین‌المللی، قیمت‌گذاری دارایی‌ها و بازارهای عمیق سرمایه نقش دارد. اتصال احتمالی چند CBDC به‌خودی‌خود این ساختار را جایگزین نمی‌کند.

بنابراین اثر قابل دفاع طرح هند در مرحله کنونی محدودتر است: تلاش برای کاهش اصطکاک و هزینه برخی پرداخت‌های فرامرزی میان اعضای بریکس. اندازه واقعی این اثر تنها در صورت توافق، اجرای فنی و سپس استفاده گسترده قابل سنجش خواهد بود.

چرا نشست دهلی‌نو اکنون برای آینده بریکس مهم است؟

مسئله اصلی بریکس دیگر فقط گسترش تعداد اعضا نیست. گروه باید نشان دهد افزایش وزن جمعیتی و اقتصادی می‌تواند به همکاری عملی میان کشورهایی با منافع متفاوت تبدیل شود.

نشست دهلی‌نو دو نوع آزمون را هم‌زمان پیش روی آن قرار می‌دهد. در حوزه سیاسی، سؤال این است که آیا اعضا درباره جنگ‌هایی که مستقیماً روسیه و ایران، دو عضو گروه، را درگیر کرده‌اند به زبان مشترک می‌رسند. در حوزه اقتصادی، مسئله این است که آیا ابتکارهایی مانند پرداخت فرامرزی از مرحله اعلام هدف به طراحی قابل اجرا می‌رسند.

موفقیت در یکی نیز لزوماً به معنای موفقیت در دیگری نیست. بریکس می‌تواند در حوزه‌های فنی همکاری کند بدون اینکه به یک اتحاد سیاست خارجی تبدیل شود؛ همان‌طور که اختلاف سیاسی اعضا الزاماً همه پروژه‌های اقتصادی را متوقف نمی‌کند.

جنگ و طرح پرداخت بریکس چه اثری بر ایران دارد؟

برای ایران، این اجلاس اهمیت مستقیم دارد. تهران یکی از ۱۱ عضو بریکس است و جنگ ایران هم‌زمان به یکی از موضوعات دشوار نشست تبدیل شده است. متن بیانیه نهایی نشان خواهد داد سایر اعضا تا چه اندازه حاضرند درباره جنگ به موضع مشترک برسند و آن موضع با چه زبانی بیان خواهد شد.

طرح پرداخت دیجیتال نیز بالقوه برای ایران مهم است، اما اثر عملی آن نباید پیشاپیش قطعی فرض شود. ایران تحت محدودیت‌های گسترده مالی بین‌المللی قرار دارد و هر سازوکار پرداخت جدید میان اعضای بریکس می‌تواند از نظر تهران اهمیت داشته باشد؛ با این حال، پیشنهاد فعلی هنوز شبکه عملیاتی نیست و حتی روابط مالی ایران با یکی دیگر از اعضای بریکس، امارات، در شرایط کنونی با اختلال جدی روبه‌روست.

بنابراین در کوتاه‌مدت، مهم‌ترین اثر قابل مشاهده برای ایران سیاسی و دیپلماتیک است. اثر مالی تنها زمانی قابل سنجش خواهد بود که اعضا درباره طراحی، مشارکت کشورها، قواعد تسویه و اجرای واقعی شبکه تصمیم بگیرند.

بعد از نشست بریکس چه چیزهایی را باید رصد کرد؟

نخستین سند تعیین‌کننده، بیانیه نهایی نشست دهلی‌نو خواهد بود. نحوه اشاره به جنگ ایران و اوکراین، میزان توافق اعضا و هرگونه تعهد مشخص درباره پرداخت‌های فرامرزی نشان خواهد داد فاصله میان اختلاف سیاسی و همکاری عملی تا چه اندازه قابل مدیریت بوده است.

در پرونده CBDC، مهم‌ترین نشانه این است که آیا رهبران فقط از ادامه گفت‌وگو حمایت می‌کنند یا مأموریت مشخصی با جدول زمانی به وزیران دارایی، بانک‌های مرکزی یا کارگروه پرداخت بریکس می‌دهند. پس از آن، انتشار استاندارد فنی، آغاز پروژه آزمایشی و مشخص‌شدن اعضای مشارکت‌کننده شاخص‌های جدی‌تری از پیشرفت خواهند بود.

تا پیش از این مراحل، دقیق‌ترین توصیف این است که بریکس در دهلی‌نو با دو آزمون متفاوت روبه‌روست: یافتن حداقل موضع مشترک درباره بحران‌هایی که اعضای خودش را درگیر کرده‌اند و تبدیل بلندپروازی مالی به زیرساختی که واقعاً قابل اجرا باشد.