اجلاس بریکس ۲۰۲۶ در دهلی‌نو؛ جنگ خاورمیانه و امنیت انرژی زیر سایه اختلاف ایران و امارات

آزمون بریکس در میانه جنگ خاورمیانه؛ آیا تهران و ابوظبی بر سر بیانیه دهلی به توافق می‌رسند؟

نارندرا مودی، نخست‌وزیر هند، روز شنبه ۱۲ سپتامبر میزبان رهبران بریکس در دهلی‌نو شد؛ شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهوری چین، ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهوری روسیه و مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهوری ایران، از چهره‌های حاضر در این اجلاس دو روزه‌اند. جنگ خاورمیانه و پیامدهای آن برای امنیت انرژی، تجارت و حمل‌ونقل، یکی از دشوارترین موضوعات پیش روی اعضای این بلوک است.

هجدهمین اجلاس سران بریکس در شرایطی برگزار می‌شود که جنگ در خاورمیانه علاوه بر تبدیل‌شدن به یک مسئله سیاسی درون این گروه، مسیرهای انتقال انرژی را نیز تحت فشار قرار داده است. اختلال در تردد نفت از تنگه هرمز به افزایش قیمت جهانی نفت به بیش از ۱۰۰ دلار در هر بشکه کمک کرده و امنیت انرژی را برای اقتصادهای بزرگی مانند هند و چین به مسئله‌ای فوری‌تر تبدیل کرده است.

با این حال، بررسی دستورکار و گزارش‌های منتشرشده نشان می‌دهد توصیف «قیمت نفت» به عنوان موضوع اصلی اجلاس دقیق نیست. تجارت و سرمایه‌گذاری، امنیت غذایی و انرژی، فناوری، اصلاح نهادهای بین‌المللی و درگیری‌های جهانی نیز در دستور کار رهبران قرار دارند. اهمیت نفت در این اجلاس بیش از هر چیز از پیوند بحران خاورمیانه با امنیت انرژی و تجارت جهانی ناشی می‌شود.

اجلاس بریکس ۲۰۲۶؛ چه چیزی تا اینجا تأیید شده است؟

اجلاس سران بریکس در روزهای ۱۲ و ۱۳ سپتامبر در دهلی‌نو برگزار می‌شود. وزارت خارجه چین پیش از نشست اعلام کرده بود شی جین‌پینگ به دعوت نارندرا مودی در هجدهمین اجلاس سران بریکس شرکت خواهد کرد. او صبح شنبه راهی دهلی‌نو شد و ورودش به پایتخت هند نیز تأیید شده است.

ولادیمیر پوتین و مسعود پزشکیان نیز برای اجلاس به هند رفته‌اند. مودی یک روز پیش از نشست اصلی با هر دو رئیس‌جمهور جداگانه دیدار کرد. در دیدار مودی و پزشکیان، تحولات غرب آسیا، ضرورت ثبات منطقه، آزادی کشتیرانی و تجارت و امنیت دریانوردان مطرح شد. این موضوع نشان می‌دهد ارتباط جنگ منطقه با تجارت و مسیرهای دریایی پیش از آغاز نشست اصلی نیز وارد مذاکرات سطح بالای دهلی‌نو شده بود.

در دستورکار گسترده‌تر بریکس، تجارت، سرمایه‌گذاری، امنیت انرژی و غذا، فناوری و جایگاه کشورهای در حال توسعه در ساختار حکمرانی جهانی قرار گرفته است. این تنوع موضوعات مهم است، زیرا مانع از آن می‌شود که اجلاس صرفاً به عنوان «نشست درباره نفت» توصیف شود.

چرا جنگ خاورمیانه به آزمونی برای بریکس تبدیل شده است؟

مسئله اصلی فقط وجود جنگ در نزدیکی چند عضو بریکس نیست؛ ترکیب خود این گروه رسیدن به یک موضع مشترک را دشوار کرده است. ایران و امارات متحده عربی هر دو عضو بریکس‌اند، اما در بحران جاری مواضع متفاوتی دارند. همین اختلاف، تدوین زبان مشترک درباره جنگ را به یکی از حساس‌ترین بخش‌های مذاکرات تبدیل کرده است.

رویترز روز شنبه به نقل از چهار منبع گزارش داد اعضای بریکس بر سر یک اعلامیه مشترک به توافق رسیده‌اند. بر اساس این گزارش، متن قرار است جنگ یک‌جانبه از سوی هر کشور را محکوم کند، بدون آنکه کشور مشخصی را نام ببرد. همان گزارش می‌گوید مذاکره‌کنندگان برای نزدیک‌کردن مواضع ایران و امارات تلاش کرده‌اند.

اما یک محدودیت مهم وجود دارد: تا زمانی که متن نهایی رسماً تصویب و منتشر نشده باشد، جزئیات گزارش‌شده درباره آن نباید به عنوان موضع رسمی نهایی بریکس بازگو شود. معیار مهم برای ارزیابی نتیجه اجلاس، متن نهایی «اعلامیه دهلی‌نو» و عباراتی خواهد بود که اعضا درباره جنگ و امنیت منطقه بر سر آن توافق می‌کنند.

نفت چرا در اجلاس بریکس اهمیت بیشتری پیدا کرده است؟

اهمیت نفت از پیامد اقتصادی جنگ ناشی می‌شود. اختلال گسترده در تنگه هرمز، یکی از مهم‌ترین گلوگاه‌های تجارت جهانی نفت، قیمت نفت خام را به بالای ۱۰۰ دلار در هر بشکه رسانده است. برای اعضای بریکس که هم تولیدکنندگان بزرگ انرژی و هم واردکنندگان بزرگ آن را در خود جای داده‌اند، چنین تغییری مستقیماً به امنیت انرژی، تورم، هزینه حمل‌ونقل و تجارت مرتبط می‌شود.

هند در این میان موقعیت ویژه‌ای دارد. این کشور خریدار بزرگ انرژی است و همزمان روابط گسترده‌ای با روسیه دارد. مودی و پوتین نیز پیش از اجلاس درباره همکاری‌های دوجانبه از جمله انرژی گفت‌وگو کردند. در سطح بریکس نیز امنیت انرژی یکی از حوزه‌های همکاری تعریف‌شده در برنامه هند برای ریاست دوره‌ای گروه است.

بنابراین قیمت نفت بخشی از زمینه اقتصادی بسیار مهم اجلاس است، اما داده‌های موجود هنوز اثبات نمی‌کند رهبران «قیمت نفت» را به عنوان موضوع اصلی و مستقل نشست تعیین کرده باشند. تعبیر دقیق‌تر این است که جنگ خاورمیانه، امنیت انرژی و اختلال در تجارت نفت وزن بیشتری در مذاکرات امسال پیدا کرده‌اند.

این اجلاس برای ایران چه اهمیتی دارد؟

برای ایران، اهمیت اجلاس فقط به عضویت در بریکس محدود نیست. تهران یکی از طرف‌های مستقیم جنگی است که اکنون بر تجارت انرژی و مواضع سیاسی اعضای گروه اثر گذاشته و رئیس‌جمهوری ایران شخصاً در دهلی‌نو حضور دارد.

دیدار پزشکیان و مودی در ۱۱ سپتامبر نیز نشان داد مسائل منطقه‌ای در کنار روابط دوجانبه در دستور گفت‌وگو قرار گرفته‌اند. طرف هندی بر گفت‌وگو و دیپلماسی، ثبات منطقه و آزادی کشتیرانی و تجارت تأکید کرده است. برای تهران، نحوه بازتاب جنگ در اعلامیه نهایی اهمیت سیاسی دارد، به‌ویژه به دلیل تفاوت مواضع ایران و امارات در داخل همان گروه.

از منظر اقتصادی نیز وضعیت مسیرهای صادرات و حمل‌ونقل نفت اهمیت مستقیم برای ایران دارد. اما اجلاس بریکس به خودی خود به معنی تصمیم فوری درباره قیمت جهانی نفت نیست و بریکس نیز سازمان تعیین‌کننده سهمیه تولید نفت نیست. بنابراین نباید از برگزاری اجلاس نتیجه گرفت که رهبران این گروه قادر یا متعهد به تعیین سطح مشخصی برای قیمت نفت خواهند بود.

چه چیزی هنوز نمی‌دانیم؟

مهم‌ترین ابهام در زمان تنظیم این خبر، محتوای نهایی و رسمی اعلامیه اجلاس است. گزارش‌ها از حصول توافق بر سر یک متن مشترک حکایت دارند، اما باید میان گزارش منابع درباره مذاکرات و سندی که رسماً توسط رهبران تأیید و منتشر می‌شود تفاوت گذاشت.

همچنین هنوز شواهدی وجود ندارد که نشان دهد رهبران بر سر اقدام عملی مشترکی برای مهار قیمت نفت یا تغییر عرضه جهانی انرژی توافق کرده‌اند. بحث درباره امنیت انرژی با تصمیم عملی درباره تولید، صادرات یا قیمت نفت یکسان نیست.

چرا نشست دهلی‌نو اکنون مهم‌تر شده است؟

بریکس از مجموعه اولیه برزیل، روسیه، هند، چین و آفریقای جنوبی فراتر رفته و اکنون کشورهایی از خاورمیانه، آفریقا و آسیا را نیز در بر می‌گیرد. گسترش گروه وزن جمعیتی و اقتصادی آن را افزایش داده، اما همزمان رسیدن به اجماع را دشوارتر کرده است.

جنگ خاورمیانه نمونه روشنی از همین تناقض است. حضور ایران در کنار امارات و دیگر کشورهایی که منافع و روابط خارجی متفاوتی دارند، به این معناست که صدور یک موضع سیاسی مشترک نیازمند مصالحه میان اعضاست. از همین رو، اهمیت اجلاس دهلی‌نو فقط در گردهم‌آمدن رهبران بزرگ نیست؛ توانایی آنها برای تبدیل اختلاف‌های جدی به یک متن مشترک نیز سنجه‌ای برای میزان انسجام بریکس خواهد بود.

بعد از اجلاس چه چیزی را باید دنبال کرد؟

مهم‌ترین شاخص بعدی، انتشار متن نهایی اعلامیه دهلی‌نو است. نحوه اشاره آن به جنگ خاورمیانه، آزادی کشتیرانی، امنیت انرژی، تحریم‌ها و اختلاف میان اعضا نشان خواهد داد که توافق سیاسی گزارش‌شده تا چه اندازه به موضع رسمی مشترک تبدیل شده است.

در حوزه انرژی نیز باید به جای پیش‌بینی قیمت نفت، تحولات قابل اندازه‌گیری را دنبال کرد: وضعیت تردد نفتکش‌ها و صادرات انرژی از مسیرهای منطقه، قیمت‌های جهانی نفت و هر تصمیم مشخص کشورهای تولیدکننده. این شاخص‌ها مشخص خواهند کرد پیامد اقتصادی بحران تا چه اندازه ادامه پیدا می‌کند.