بریکس خواستار زنجیره‌های تأمین مقاوم‌تر و اصلاح نهادهای جهانی شد

اجلاس بریکس در دهلی‌نو؛ از زنجیره تأمین و ارزهای محلی تا رقابت بر سر نظم جهانی

هجدهمین اجلاس بریکس در دهلی‌نو با مجموعه‌ای از توافق‌ها و پیشنهادها درباره زنجیره‌های تأمین، پرداخت‌های برون‌مرزی، ارزهای محلی، هوش مصنوعی، انرژی و اصلاح ساختار حکمرانی جهانی به پایان رسید. رهبران این گروه در نشست ۱۲ و ۱۳ سپتامبر ۲۰۲۶ تلاش کردند بریکس را نه فقط به‌عنوان مجمعی سیاسی، بلکه به‌عنوان بستری برای همکاری عملی میان اقتصادهای نوظهور و کشورهای جنوب جهانی معرفی کنند.

محور اقتصادی اجلاس در شرایطی برجسته شد که جنگ‌ها، اختلال مسیرهای انرژی و کشتیرانی، افزایش موانع تجاری و رقابت بر سر فناوری و مواد معدنی حیاتی، آسیب‌پذیری زنجیره‌های جهانی را افزایش داده است. نارندرا مودی، نخست‌وزیر هند، هشدار داد تنش‌های ژئوپلیتیکی، اختلال زنجیره تأمین و بحران‌های اقلیمی دیگر به یک منطقه محدود نمی‌شوند و درباره تبدیل فناوری و مواد معدنی حیاتی به ابزار فشار نیز هشدار داد.

بریکس در اجلاس دهلی‌نو بر چه چیزی توافق کرد؟

اعلامیه دهلی‌نو بر سه حوزه اصلی همکاری سیاسی و امنیتی، اقتصادی و مالی و ارتباطات فرهنگی و مردمی استوار است. اعضا بار دیگر خواستار یک نظام بین‌المللی نماینده‌تر و اصلاح ساختارهای چندجانبه شدند و حمایت خود را از چندقطبی‌شدن نظام جهانی اعلام کردند.

در بخش اقتصادی، یکی از محورهای اصلی کاهش آسیب‌پذیری زنجیره‌های تأمین بود. اعضا اعلام کردند زنجیره‌های جهانی ارزش باید مقاوم، کارآمد، قابل پیش‌بینی، شفاف، امن، باثبات و فراگیر باشند. آنها همچنین خواستار سهم بیشتر اقتصادهای نوظهور و کشورهای درحال‌توسعه در بخش‌های دارای ارزش افزوده بالاتر تولید جهانی شدند.

این هدف فقط به افزایش تجارت کالا محدود نیست. همکاری فنی، توسعه ظرفیت تولید، انتقال فناوری مطابق قوانین هر کشور، زیرساخت‌های حیاتی، اتصال اقتصادی و دیجیتالی‌شدن زنجیره‌های ارزش نیز در برنامه اعلام‌شده قرار گرفته است.

چرا امنیت زنجیره تأمین به موضوع اصلی بریکس تبدیل شده است؟

زنجیره تأمین در سال‌های اخیر از یک موضوع عمدتاً تجاری به مسئله‌ای ژئوپلیتیکی تبدیل شده است. همه‌گیری، جنگ‌ها، تحریم‌ها، تعرفه‌ها، محدودیت‌های صادرات فناوری و اختلال در مسیرهای دریایی نشان داده‌اند که وابستگی شدید به تعداد محدودی از تأمین‌کنندگان یا مسیرهای حمل‌ونقل می‌تواند تولید و تجارت را در کشورهای دیگر نیز مختل کند.

اعلامیه دهلی‌نو به همین دلیل بر ایجاد زنجیره‌های «مقاوم، قابل اتکا و باثبات» تأکید کرده است. بریکس همچنین برنامه اقدام زنجیره‌های ارزش جهانی برای سال‌های ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۰ را مورد حمایت قرار داده که هدف آن تقویت همکاری اعضا و کمک به اقتصادهای درحال‌توسعه برای حرکت به سمت بخش‌های با ارزش افزوده بیشتر است.

مواد معدنی حیاتی بخش مهم دیگری از همین مسئله است. این مواد برای صنایع باتری، انرژی پاک، الکترونیک و فناوری‌های پیشرفته اهمیت دارند و اعضای بریکس خواستار زنجیره‌های تأمین متنوع‌تر، مسئولانه‌تر و مقاوم‌تر در این حوزه شده‌اند.

آیا بریکس به سمت ایجاد ارز مشترک حرکت کرده است؟

خیر؛ اجلاس دهلی‌نو ایجاد یک ارز مشترک بریکس را تصویب نکرد. این تمایز برای ارزیابی نتیجه اجلاس اهمیت زیادی دارد.

آنچه اعضا بر سر آن بحث کرده‌اند، توسعه راه‌حل‌های عملی برای پرداخت‌های برون‌مرزی و افزایش استفاده از ارزهای ملی اعضا در تجارت و سرمایه‌گذاری است. کارگروه پرداخت بریکس در حال بررسی امکان تعامل بیشتر میان کانال‌های پرداخت و پیام‌رسانی مالی کشورهای عضو است.

اعلامیه نهایی نیز تصریح می‌کند که درباره تسویه تجاری و سرمایه‌گذاری با ارزهای محلی گفت‌وگو شده و در عین حال اولویت‌های ملی کشورها و نبود یک راه‌حل واحد برای همه اعضا باید رعایت شود.

بنابراین تعبیر این تصمیم به «حذف دلار» یا «ایجاد پول مشترک بریکس» از شواهد موجود جلوتر می‌رود. روند واقعی در این مرحله، ایجاد گزینه‌های بیشتر برای تسویه مستقیم، کاهش هزینه پرداخت‌های برون‌مرزی و استفاده بیشتر از ارزهای ملی در برخی مبادلات است.

چین چه برنامه تازه‌ای برای «بریکس بزرگ» ارائه کرد؟

شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهور چین، در روز پایانی اجلاس مجموعه‌ای از پیشنهادهای تازه را برای تعمیق همکاری میان اعضا و شرکای بریکس مطرح کرد. او خواستار حفظ ثبات زنجیره‌های صنعتی و تأمین و حرکت به سمت یک بازار یکپارچه‌تر میان کشورهای این مجموعه شد.

یکی از مشخص‌ترین پیشنهادهای چین ایجاد یک منطقه متن‌باز هوش مصنوعی بریکس است. هدف اعلام‌شده این ابتکار افزایش همکاری در مدل‌های زبانی بزرگ، آموزش هوش مصنوعی و توسعه یک اکوسیستم بازتر برای فناوری هوش مصنوعی است.

شی همچنین پیشنهاد همکاری میان مناطق ویژه اقتصادی کشورهای بریکس را مطرح کرد و اعلام کرد چین در سال آینده میزبان مجمع تجارت خدمات بریکس خواهد بود. چین در سال ۲۰۲۷ ریاست دوره‌ای گروه را از هند تحویل خواهد گرفت و میزبان نوزدهمین اجلاس بریکس خواهد بود.

هوش مصنوعی چگونه وارد رقابت ژئوپلیتیکی بریکس شده است؟

هوش مصنوعی در اعلامیه دهلی‌نو صرفاً یک صنعت تجاری تلقی نشده است. اعضا آن را ابزاری برای رشد اقتصادی و توسعه پایدار معرفی کرده‌اند و هم‌زمان بر ایمنی، امنیت، دسترسی فراگیر و قابلیت اعتماد فناوری تأکید دارند.

همکاری در زیرساخت دیجیتال، تولید صنعتی پیشرفته، شبکه‌های برق هوشمند، پژوهش علمی و آموزش از حوزه‌هایی است که هوش مصنوعی می‌تواند در آنها نقش داشته باشد. پیشنهاد چین برای ایجاد منطقه متن‌باز هوش مصنوعی نیز در همین چارچوب قابل ارزیابی است.

با این حال، پیشنهاد یک ابتکار با ایجاد عملی آن یکسان نیست. هنوز جزئیات مهمی مانند ساختار اجرایی، تأمین مالی، قواعد دسترسی به داده و مدل‌ها، مالکیت فکری و میزان مشارکت هر کشور در ابتکار تازه چین روشن نشده است.

بریکس درباره اصلاح نظم جهانی چه می‌خواهد؟

رهبران گروه بار دیگر از اصلاح نظام حکمرانی جهانی و افزایش نمایندگی اقتصادهای نوظهور و کشورهای درحال‌توسعه حمایت کردند. این مطالبه شامل ساختار سازمان ملل و نهادهای مالی بین‌المللی است.

از نگاه اعضا، وزن اقتصادی و جمعیتی کشورهای جنوب جهانی در بسیاری از ساختارهای تصمیم‌گیری بین‌المللی به اندازه کافی منعکس نشده است. بریکس تلاش می‌کند خود را به‌عنوان یکی از مجاری هماهنگی این کشورها برای افزایش سهم آنها در تصمیم‌گیری جهانی معرفی کند.

ولادیمیر پوتین نیز بریکس را یکی از محرک‌های شکل‌گیری نظمی «عادلانه‌تر و چندقطبی» توصیف کرد. چین نیز از افزایش نقش بریکس در جنوب جهانی حمایت می‌کند. هند در عین حال بر ارائه راه‌حل‌های عملی تأکید دارد که بتوان آنها را فراتر از اعضای بریکس نیز در کشورهای درحال‌توسعه به‌کار گرفت.

آیا بریکس واقعاً یک بلوک واحد علیه غرب است؟

توصیف بریکس به‌عنوان یک ائتلاف کاملاً یکپارچه ضدغربی تصویر دقیقی از ساختار آن ارائه نمی‌دهد. اعضای گروه درباره اهداف، روابط خارجی و میزان رقابت با آمریکا و اروپا دیدگاه‌های یکسانی ندارند.

چین و روسیه معمولاً نقش بریکس به‌عنوان وزنه‌ای در برابر ساختارهای تحت نفوذ غرب را برجسته‌تر می‌کنند، در حالی که هند و برزیل بیشتر بر اصلاح نهادهای موجود و همکاری اقتصادی تأکید دارند. گسترش اعضا نیز رسیدن به اجماع را دشوارتر کرده است.

با این حال، تصویب اعلامیه مشترک دهلی‌نو در شرایط اختلاف‌های جدی میان برخی اعضا نشان داد که گروه هنوز می‌تواند بر مجموعه‌ای از منافع مشترک اقتصادی و سیاسی به توافق برسد. این اجماع به معنی رفع اختلاف‌های راهبردی میان اعضا نیست.

هند و چین چه نقشی در مسیر آینده بریکس دارند؟

هند به‌عنوان رئیس بریکس در سال ۲۰۲۶ تلاش کرده دستورکار گروه را بر «تاب‌آوری، نوآوری، همکاری و پایداری» متمرکز کند. چین که ریاست سال ۲۰۲۷ را بر عهده خواهد گرفت، اکنون مجموعه‌ای از ابتکارهای اقتصادی و فناوری را برای مرحله بعد پیشنهاد کرده است.

این انتقال ریاست اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا دهلی‌نو و پکن در عین عضویت در بریکس، دو رقیب بزرگ آسیایی نیز هستند. اختلاف مرزی، رقابت اقتصادی و نگرانی هند درباره وابستگی به واردات چین همچنان باقی است، هرچند روابط دو کشور در مقایسه با دوره پس از درگیری مرزی سال ۲۰۲۰ وارد مرحله‌ای از تنش‌زدایی محتاطانه شده است.

به همین دلیل، میزان تبدیل پیشنهادهای اقتصادی بریکس به سازوکارهای عملی تا حدی به توان هند و چین برای همکاری در حوزه‌هایی بستگی دارد که منافع مشترک دارند، بدون آنکه اختلاف‌های دوجانبه آنها روند گروه را مختل کند.

این اجلاس چه تأثیری بر ایران دارد؟

ایران از سال ۲۰۲۴ عضو بریکس است و در نتیجه تصمیم‌های مربوط به پرداخت‌های برون‌مرزی، ارزهای محلی، زنجیره‌های تأمین، انرژی، فناوری و همکاری صنعتی مستقیماً به حوزه‌هایی مربوط می‌شود که تهران امکان مشارکت در آنها را دارد.

برای ایران، سازوکارهای پرداخت و تسویه با ارزهای محلی به دلیل محدودیت دسترسی به بخش‌هایی از نظام مالی بین‌المللی اهمیت ویژه‌ای دارند. با این حال، عضویت در بریکس به معنی ایجاد خودکار یک شبکه مالی جایگزین یا رفع محدودیت‌های بانکی ایران نیست. اجرای هر سازوکار به زیرساخت فنی، توافق بانک‌های مرکزی، مقررات داخلی، مدیریت ریسک و مشارکت واقعی طرف‌های تجاری نیاز دارد.

همکاری در انرژی و زنجیره مواد اولیه نیز می‌تواند برای ایران اهمیت داشته باشد، اما اعلامیه سیاسی یا تشکیل کارگروه را نباید معادل سرمایه‌گذاری، قرارداد یا افزایش قطعی تجارت دانست. اثر اقتصادی واقعی اجلاس برای ایران زمانی قابل اندازه‌گیری خواهد بود که طرح‌های اعلام‌شده به پرداخت، تجارت، سرمایه‌گذاری یا پروژه‌های اجرایی مشخص تبدیل شوند.

چرا اجلاس ۲۰۲۶ بریکس اکنون مهم است؟

تفاوت اصلی این اجلاس با یک بیانیه کلی درباره «چندقطبی‌شدن جهان» در افزایش تمرکز بر ابزارهای اجرایی است: پرداخت برون‌مرزی، زنجیره‌های ارزش، مواد معدنی حیاتی، هوش مصنوعی، زیرساخت دیجیتال، انرژی و همکاری صنعتی.

این تغییر نشان می‌دهد رقابت بر سر نظم جهانی فقط درباره تعداد کرسی‌ها در سازمان‌های بین‌المللی نیست. کنترل فناوری، سیستم‌های پرداخت، زنجیره تأمین، مواد معدنی و استانداردهای صنعتی نیز به بخشی از رقابت ژئوپلیتیکی تبدیل شده است.

با این حال، فاصله میان اعلام برنامه و اجرای آن همچنان محدودیت اصلی بریکس است. گروه فاقد ساختاری شبیه اتحادیه اروپا یا یک بازار مشترک الزام‌آور است و تصمیم‌های آن در بسیاری از حوزه‌ها به همکاری داوطلبانه دولت‌های عضو وابسته است.

چه چیزهایی هنوز روشن نیست؟

هنوز مشخص نیست چه میزان از برنامه‌های اعلام‌شده در دهلی‌نو به سازوکارهای عملی و قابل اندازه‌گیری تبدیل خواهد شد. زمان‌بندی و معماری نهایی اتصال سامانه‌های پرداخت، سهم ارزهای محلی در مبادلات آینده، جزئیات ابتکار هوش مصنوعی چین و میزان مشارکت اعضا در آنها هنوز باید مشخص شود.

همچنین نمی‌توان از حمایت سیاسی اعضا از «چندقطبی‌شدن» نتیجه گرفت که آنها درباره شکل نهایی نظم جهانی یا رابطه بریکس با آمریکا و اروپا دیدگاه واحدی دارند. اختلاف منافع میان اعضا همچنان یکی از محدودیت‌های ساختاری گروه است.

مرحله بعدی بریکس چیست؟

چند شاخص قابل مشاهده نشان خواهد داد اجلاس دهلی‌نو تا چه اندازه نتیجه عملی داشته است. نخست، پیشرفت کارگروه پرداخت بریکس و هر توافق مشخص درباره تعامل سامانه‌های پرداخت و تسویه با ارزهای محلی است. دوم، اجرای برنامه اقدام زنجیره‌های ارزش جهانی ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۰ و پروژه‌هایی است که از آن حاصل می‌شود.

در حوزه فناوری، باید جزئیات منطقه متن‌باز هوش مصنوعی پیشنهادی چین، اعضای مشارکت‌کننده، قواعد فعالیت و پروژه‌های واقعی آن منتشر شود. مجمع تجارت خدمات که چین وعده میزبانی آن را در سال آینده داده نیز یکی از آزمون‌های عملی این دستورکار خواهد بود.

سرانجام، انتقال ریاست بریکس از هند به چین در سال ۲۰۲۷ مشخص خواهد کرد پکن چه بخش‌هایی از دستورکار دهلی‌نو را ادامه می‌دهد و کدام ابتکارهای تازه را در اولویت قرار خواهد داد. معیار موفقیت نه تعداد بیانیه‌ها، بلکه میزان تبدیل آنها به تجارت، پرداخت، سرمایه‌گذاری، فناوری و زیرساخت قابل اندازه‌گیری خواهد بود.