ایران پیش از نشست عمان: انتظار توافق امضاشده درباره تنگه هرمز نداریم

چرا نشست عمان هنوز ریسک تنگه هرمز را از بازار انرژی دور نمی‌کند؟ یک روز مانده به نشست عمان؛ تهران درباره توافق هرمز چه انتظاری دارد؟

ایران در آستانه نشست دوشنبه ۱۴ سپتامبر در عمان درباره تنگه هرمز، سطح انتظار از نتیجه فوری مذاکرات را پایین آورده است. یک مقام ارشد ایرانی گفته تهران انتظار ندارد این نشست به توافقی امضاشده منجر شود؛ موضعی که نشان می‌دهد گفت‌وگوهای منطقه‌ای هنوز با فاصله قابل توجهی تا یک سازوکار نهایی روبه‌رو است.

• نشست منطقه‌ای درباره هرمز برای دوشنبه در عمان برنامه‌ریزی شده، اما تهران انتظار امضای توافق در همان نشست را ندارد.
• ایران و عمان پیش‌تر درباره کریدور موقت مشترک، مین‌روبی و ترتیبات آینده مدیریت کشتیرانی مذاکره کرده‌اند.
• بحرین اعلام کرده است در نشست شرکت نخواهد کرد.
• اختلال در هرمز همچنان یک ریسک مهم برای کشتیرانی و بازار جهانی انرژی است.

انتظار ایران از مذاکرات عمان درباره تنگه هرمز چیست؟

تازه‌ترین نشانه از موضع تهران این است که نشست عمان نباید به‌عنوان جلسه‌ای برای امضای یک توافق نهایی تلقی شود. یک مقام ارشد ایرانی به Reuters گفته است انتظار نمی‌رود نشست دوشنبه به توافق امضاشده درباره تنگه هرمز منجر شود.

این تمایز مهم است: برگزاری نشست به معنی دستیابی به توافق نیست و ادامه مذاکرات نیز به معنی بازگشایی فوری یا عادی‌شدن کامل کشتیرانی در تنگه نیست. گزارش دیگری از Reuters در ۱۲ سپتامبر، به نقل از منبعی ایرانی که با خبرگزاری تسنیم گفت‌وگو کرده بود، نیز تأکید داشت تفاهم ایران و عمان به معنای بازگشایی فوری تنگه نیست و تهران اجرای چنین مرحله‌ای را به تحقق شروط دیگری مرتبط می‌داند.

بنابراین تحول تازه را می‌توان کاهش انتظار از نتیجه کوتاه‌مدت مذاکرات دانست، نه توقف مسیر دیپلماتیک. عمان همچنان در مرکز تلاش‌هایی قرار دارد که هدف آنها یافتن ترتیبات عملی برای کشتیرانی در آبراهی است که طی ماه‌های گذشته با جنگ، حملات دریایی و محدودیت شدید تردد روبه‌رو بوده است.

ایران و عمان تا کجا پیش رفته‌اند؟

مذاکرات از نقطه صفر آغاز نمی‌شود. وزارت خارجه عمان در بیانیه مشترک ۲۵ اوت با ایران اعلام کرد دو کشور یک «چارچوب مرحله‌ای» را بررسی کرده‌اند که شامل ایجاد کریدور موقت مشترک برای کشتیرانی از تنگه هرمز و اجرای پروژه مشترک مین‌روبی است.

بر اساس همان بیانیه، مذاکرات فنی قرار است برای دستیابی به توافق درباره یک کریدور دائمی، مدیریت آینده تنگه، تبادل اطلاعات، مدیریت ترافیک دریایی و خدمات ناوبری و امنیتی ادامه پیدا کند. تهران و مسقط همچنین بر ضرورت گفت‌وگو با کشورهای منطقه تأکید کرده بودند.

این سابقه یک محدودیت مهم برای تفسیر نشست دوشنبه ایجاد می‌کند: موضوع فقط «باز یا بسته بودن» تنگه نیست. نحوه مدیریت مسیر، حقوق کشورهای ساحلی، امنیت کشتی‌ها، خدمات ناوبری و در نهایت چارچوب حقوقی و مالی احتمالی آن نیز بخشی از پرونده است.

چه چیزهایی هنوز روشن نیست؟

هنوز مشخص نیست نشست دوشنبه دقیقاً بر سر چه متن یا مجموعه‌ای از پیشنهادها مذاکره خواهد کرد و آیا شرکت‌کنندگان می‌توانند دست‌کم بر یک بیانیه سیاسی یا نقشه راه مشترک توافق کنند. همچنین معلوم نیست چه زمانی مذاکرات فنی می‌تواند به ترتیبات اجرایی تبدیل شود.

یکی دیگر از ابهام‌های مهم، میزان همراهی کشورهای عرب خلیج فارس است. بحرین اعلام کرده در نشست شرکت نمی‌کند و گفته تا پیش از بازگشت روابط دیپلماتیک با ایران، در نشست گروهی با حضور تهران شرکت نخواهد کرد. منامه همچنین تأکید کرده هرگونه ترتیب برای هرمز باید حق عبور کشتی‌ها را بدون تبعیض، عوارض یا الزام به دریافت مجوز حفظ کند.

این موضع نشان می‌دهد حتی در سطح منطقه‌ای نیز درباره شکل مطلوب مدیریت تنگه اتفاق نظر کامل وجود ندارد. در نتیجه، نبود انتظار برای توافق امضاشده فقط مسئله زمان‌بندی نیست؛ اختلاف بر سر اصول و سازوکارهای آینده نیز همچنان بخشی از مذاکرات است.

چرا نشست عمان اکنون اهمیت بیشتری پیدا کرده است؟

اهمیت مذاکرات از وزن استثنایی تنگه هرمز در بازار انرژی ناشی می‌شود. اداره اطلاعات انرژی آمریکا برآورد کرده بود در نیمه نخست ۲۰۲۵ روزانه حدود ۲۰.۹ میلیون بشکه نفت و مایعات نفتی از هرمز عبور می‌کرد که معادل حدود ۲۰ درصد مصرف جهانی این محصولات بود.

داده‌های تازه‌تر EIA شدت اختلال پس از آغاز بحران را نشان می‌دهد: جریان نفت و مایعات نفتی از هرمز در سه‌ماهه نخست ۲۰۲۶ به حدود ۱۴.۹ میلیون بشکه در روز و در سه‌ماهه دوم به حدود ۴.۹ میلیون بشکه در روز کاهش یافت.

هم‌زمان، گزینه‌های جایگزین نیز نامحدود نیستند. برآورد EIA پیش از بحران نشان می‌داد خطوط لوله عربستان سعودی و امارات در مجموع تنها بخشی از حجم معمول عبوری از هرمز را می‌توانند دور بزنند. در روزهای اخیر نیز خط لوله شرق-غرب عربستان که به مسیر جایگزین مهمی تبدیل شده بود، پس از حمله پهپادی موقتاً تعطیل شد.

به همین دلیل، حتی بدون بسته‌شدن کامل تنگه، نااطمینانی درباره امنیت عبور کشتی‌ها می‌تواند هزینه حمل‌ونقل، بیمه و ریسک عرضه انرژی را بالا نگه دارد. Reuters در ۱۳ سپتامبر گزارش کرد قیمت نفت در فضای تنش‌های اخیر از ۱۰۰ دلار در هر بشکه عبور کرده است.

این مذاکرات چه اثری برای ایران دارد؟

برای ایران، موضوع هرمز هم‌زمان یک پرونده امنیتی، اقتصادی و دیپلماتیک است. ایران یکی از دو کشور ساحلی تنگه در باریک‌ترین بخش آن در کنار عمان است و هر سازوکار پایدار برای مدیریت کشتیرانی مستقیماً با آب‌های تحت حاکمیت و حقوق دریایی دو کشور ارتباط پیدا می‌کند.

از سوی دیگر، عادی‌شدن کشتیرانی می‌تواند بر شرایط صادرات و تجارت دریایی ایران نیز اثر بگذارد، اما در وضعیت کنونی نمی‌توان نتیجه نشست عمان را معادل رفع محدودیت‌های صادراتی ایران دانست. تهران بازگشایی کامل مسیر را به شروطی در ارتباط با ایالات متحده گره زده و این موضوع نشان می‌دهد حل پرونده هرمز فقط در اختیار کشورهای حاضر در نشست منطقه‌ای نیست.

بنابراین اثر مستقیم نشست برای ایران در کوتاه‌مدت بیش از هر چیز در مشخص‌شدن میزان حمایت منطقه‌ای از چارچوب پیشنهادی تهران و مسقط و امکان ادامه مذاکرات فنی قابل سنجش خواهد بود.

مسیر بعدی؛ در ۷۲ ساعت آینده چه باید رصد کرد؟

اولین شاخص، خود برگزاری نشست دوشنبه و فهرست نهایی شرکت‌کنندگان است. پس از آن باید دید آیا طرف‌ها بیانیه مشترک، نقشه راه یا مأموریتی برای ادامه مذاکرات فنی منتشر می‌کنند یا نشست بدون خروجی مشخص پایان می‌یابد.

شاخص دوم، سرنوشت پیشنهاد کریدور موقت و پروژه مشترک مین‌روبی ایران و عمان است. هر اعلام رسمی درباره زمان، محدوده جغرافیایی یا سازوکار اجرای این طرح می‌تواند نشان دهد مذاکرات از مرحله سیاسی به مرحله عملیاتی نزدیک شده است.

در نهایت، مهم‌ترین معیار برای بازار نه صرف برگزاری نشست، بلکه تغییر قابل مشاهده در امنیت و حجم تردد کشتی‌ها از هرمز خواهد بود. تا زمانی که چنین تغییری رخ نداده، نشست عمان به‌تنهایی به معنی رفع ریسک کشتیرانی یا پایان نااطمینانی انرژی نیست.