شورای امنیت درباره باب‌المندب تشکیل جلسه داد؛ ۱۲۵ هزار نفر آواره شدند

شورای امنیت سازمان ملل در پی تشدید درگیری‌ها در غرب یمن و افزایش نگرانی درباره امنیت باب‌المندب تشکیل جلسه داد؛ نشستی که هم‌زمان دو خطر را برجسته کرد: گسترش بحران انسانی در داخل یمن و احتمال سرایت جنگ به یکی از مهم‌ترین مسیرهای کشتیرانی جهان. سازمان ملل می‌گوید از ابتدای سپتامبر دست‌کم ۱۲۵ هزار نفر در یمن آواره شده‌اند و ۴۰ غیرنظامی نیز کشته یا زخمی شده‌اند.

با این حال، داده‌ای که تصویر بحران را پیچیده‌تر می‌کند این است که سازمان ملل فعلاً از توقف گسترده کشتیرانی در دریای سرخ خبر نمی‌دهد. خالد خیاری، دستیار دبیرکل سازمان ملل، در نشست ۱۵ سپتامبر گفت جریان تجاری از دریای سرخ در حال حاضر ظاهراً ادامه دارد، اما پیشروی حوثی‌ها و بی‌ثباتی اطراف باب‌المندب نگرانی بازارها را در شرایطی افزایش داده که تردد در تنگه هرمز نیز با اختلال روبه‌رو است.

آنچه می‌دانیم

بر اساس متن رسمی سخنان خیاری، درگیری‌ها در امتداد ساحل غربی یمن شدت گرفته و حوثی‌ها به سوی باب‌المندب پیشروی کرده‌اند. سازمان ملل می‌گوید گزارش‌هایی درباره تصرف چند جزیره در جنوب دریای سرخ نیز دریافت شده است. هم‌زمان، دولت یمن عملیات متقابلی را آغاز کرده و در چند جبهه از جمله مأرب، لحج، الجوف، حجه، البیضاء، صعده و تعز درگیری گزارش شده است.

بخش انسانی بحران اکنون یکی از روشن‌ترین داده‌های قابل سنجش است. دفتر هماهنگی امور بشردوستانه سازمان ملل برآورد کرده که از آغاز سپتامبر حداقل ۱۲۵ هزار نفر در سراسر یمن آواره شده‌اند. دفتر حقوق بشر سازمان ملل نیز در همین دوره ۴۰ مورد تلفات غیرنظامی را ثبت کرده است: هشت کشته و ۳۲ زخمی. زنان و کودکان نیمی از کشته‌شدگان و بیش از نیمی از مجروحان را تشکیل می‌دهند.

بحران از مرزهای یمن نیز عبور کرده است. طبق اعلام سازمان ملل، تا ۱۴ سپتامبر حدود ۲۳۰۰ نفر از افرادی که از دور تازه درگیری‌ها گریخته‌اند به منطقه اوبوک در شمال جیبوتی رسیده‌اند. این جابه‌جایی دریایی نشان می‌دهد فشار جنگ فقط به خطوط جبهه محدود نمانده و کشورهای ساحلی مقابل یمن نیز با پیامدهای انسانی آن مواجه شده‌اند.

آنچه هنوز نمی‌دانیم

هنوز نمی‌توان از داده‌های موجود نتیجه گرفت که باب‌المندب عملاً بسته شده یا تجارت دریایی در این مسیر متوقف شده است. سازمان ملل صریحاً گفته جریان تجاری دریای سرخ فعلاً ظاهراً تحت تأثیر جدی قرار نگرفته است. همچنین برآوردهای مربوط به تلفات نیروهای درگیر در روزهای اخیر تأیید مستقل نشده و خود سازمان ملل آنها را تأییدنشده توصیف کرده است.

بنابراین میان «کنترل یا حضور نظامی در نقاط حساس اطراف تنگه» و «توان بستن پایدار مسیر کشتیرانی بین‌المللی» باید تفاوت گذاشت. تحول اول می‌تواند ریسک امنیتی و هزینه بیمه و حمل‌ونقل را بالا ببرد، اما دومی به شواهد عملی درباره کاهش یا توقف عبور کشتی‌ها نیاز دارد.

چرا الان مهم است؟

اهمیت این تحول از هم‌زمانی دو گلوگاه دریایی ناشی می‌شود. سازمان ملل در همان جلسه هشدار داد بی‌ثباتی در تنگه هرمز همچنان ادامه دارد و طولانی‌شدن اختلال در این مسیر می‌تواند بر بازار انرژی، امنیت غذایی و اقتصاد کشورهای آسیب‌پذیر اثر بگذارد. اضافه‌شدن ریسک باب‌المندب به این وضعیت، دامنه نگرانی را از خلیج فارس تا دریای سرخ گسترش می‌دهد.

باب‌المندب مسیر اتصال خلیج عدن و دریای سرخ و در ادامه کانال سوئز است. هر اختلال پایدار در این مسیر می‌تواند شرکت‌های کشتیرانی را به انتخاب مسیرهای طولانی‌تر و پرهزینه‌تر سوق دهد. با این حال، در شرایط فعلی هنوز شواهد کافی برای گفتن اینکه چنین تغییر گسترده‌ای رخ داده وجود ندارد.

تأثیر خبر

نخستین اثر قابل مشاهده، افزایش فشار دیپلماتیک برای جلوگیری از گسترش جنگ است. در شورای امنیت، نمایندگان چند کشور بر حفاظت از آزادی کشتیرانی و کاهش تنش تأکید کردند. سازمان ملل نیز خواستار رعایت حقوق و آزادی‌های ناوبری در دریای سرخ و باب‌المندب مطابق حقوق بین‌الملل و قطعنامه‌های مرتبط شورای امنیت شده است.

اثر دوم به اقتصاد جهانی مربوط است. اگر ریسک عملیاتی در باب‌المندب افزایش یابد، نخستین شاخص‌هایی که باید زیر نظر گرفت تغییر مسیر کشتی‌ها، هزینه بیمه دریایی، نرخ حمل بار و تعداد عبورهای روزانه است. تا زمانی که این شاخص‌ها تغییر پایدار نشان نداده‌اند، تبدیل نگرانی امنیتی به ادعای «بسته‌شدن مسیر» زودهنگام خواهد بود.

اثر بر ایران

برای ایران، اهمیت اصلی این تحول در پیوند آن با وضعیت هرمز و جنگ منطقه‌ای است. هرچه نااطمینانی هم‌زمان در دو گذرگاه هرمز و باب‌المندب بیشتر شود، فشار بر بازار انرژی و تجارت دریایی منطقه نیز می‌تواند افزایش یابد. در عین حال، نسبت‌دادن مستقیم هر تحول میدانی در یمن به تصمیم تهران بدون سند مستقل درست نیست و مواضع بازیگران درگیر باید به‌عنوان ادعاهای همان طرف‌ها تفکیک شود.

از منظر اقتصادی، تغییر در قیمت نفت، هزینه حمل‌ونقل و دسترسی به مسیرهای دریایی می‌تواند برای ایران مهم باشد؛ اما اندازه این اثر به مدت اختلال و واکنش شرکت‌های کشتیرانی بستگی دارد. در حال حاضر سازمان ملل هنوز از ادامه جریان تجاری در دریای سرخ سخن می‌گوید.

مسیر بعدی

سه متغیر برای سنجش مرحله بعدی اهمیت بیشتری دارند: وضعیت واقعی عبور کشتی‌های تجاری از باب‌المندب، دامنه عملیات نظامی در ساحل غربی یمن و نتیجه تلاش‌های سیاسی سازمان ملل. اگر عبور تجاری کاهش محسوسی پیدا کند یا حملات به کشتی‌ها افزایش یابد، بحران از یک تهدید امنیتی بالقوه به اختلال عملی در تجارت جهانی نزدیک‌تر خواهد شد.

در مقابل، تثبیت عبور کشتی‌ها و بازگشت طرف‌ها به گفت‌وگو می‌تواند فاصله میان بحران نظامی یمن و یک بحران گسترده کشتیرانی را حفظ کند. به همین دلیل، آمار واقعی تردد دریایی و داده‌های رسمی سازمان ملل در روزهای آینده مهم‌تر از ادعاهای سیاسی طرف‌های جنگ خواهد بود.