توافق گرینلند؛ آمریکا حضور نظامی خود در قطب شمال را گسترش می‌دهد

به‌روزرسانی ۲۰ سپتامبر: دولت دانمارک در تازه‌ترین توضیح خود تأکید کرده توافق امنیتی با آمریکا «الزام‌آور» خواهد بود، اما حاکمیت گرینلند را تضعیف نمی‌کند. این موضع، مرز حقوقی میان تعبیر دونالد ترامپ از «کنترل دائمی» و برداشت کپنهاگ از توافق را روشن‌تر می‌کند: واشنگتن امکان گسترش حضور و ترتیبات امنیتی را به دست می‌آورد، اما مالکیت یا حاکمیت جزیره منتقل نمی‌شود و اجرای نهایی همچنان به متن امضاشده و مراحل داخلی وابسته است.

آمریکا، دانمارک و گرینلند بر سر چارچوبی امنیتی به توافق رسیده‌اند که راه را برای گسترش حضور نظامی آمریکا در این جزیره راهبردی باز می‌کند، بدون آنکه حاکمیت دانمارک و حق تعیین سرنوشت گرینلند به آمریکا منتقل شود. دونالد ترامپ این توافق را «کنترل دائمی» آمریکا بر نیازهای امنیتی گرینلند توصیف کرده، اما دولت دانمارک تأکید دارد متن نهایی باید حاکمیت و تمامیت ارضی پادشاهی دانمارک و گرینلند را حفظ کند و برای اجرایی‌شدن نیز مراحل پارلمانی باقی مانده است.

نکات کلیدی: توافق پس از ماه‌ها تنش بر سر خواست ترامپ برای کنترل گرینلند شکل گرفته؛ آمریکا می‌تواند حضور نظامی خود را توسعه دهد؛ جلوگیری از ایجاد پایگاه یا سرمایه‌گذاری حساس توسط رقبای آمریکا بخشی از چارچوب اعلام‌شده است؛ انتقال مالکیت یا حاکمیت گرینلند در توافق تأیید نشده و اجرای نهایی هنوز به امضا و فرایندهای داخلی نیاز دارد.

چه چیزی واقعاً توافق شده است؟

ترامپ شامگاه جمعه ۱۸ سپتامبر اعلام کرد واشنگتن با دانمارک و گرینلند به توافقی رسیده که به گفته او به آمریکا امکان می‌دهد برای تأمین امنیت گرینلند و ایالات متحده، حضور نظامی خود را در جزیره گسترش دهد. او همچنین گفت هیچ «رقیب آمریکا» نباید بدون تأیید واشنگتن بتواند در گرینلند پایگاه نظامی ایجاد کند، حضور نظامی داشته باشد یا سرمایه‌گذاری حساس انجام دهد.

این توصیف، روایت رئیس‌جمهور آمریکاست و نباید با انتقال حاکمیت اشتباه گرفته شود. دولت دانمارک گفته توافق، حاکمیت و تمامیت ارضی دانمارک و گرینلند و حق تعیین سرنوشت مردم گرینلند را به رسمیت می‌شناسد. همچنین قرار است سه دولت در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل در هفته آینده توافق را امضا کنند و پیش از اجرایی‌شدن، اقدام پارلمانی در دانمارک و گرینلند لازم است.

از درخواست «خرید گرینلند» تا سازش امنیتی

گرینلند ماه‌ها یکی از نقاط تنش غیرمعمول در روابط دو سوی آتلانتیک بود. ترامپ پس از بازگشت به کاخ سفید بار دیگر گفت آمریکا برای امنیت ملی به کنترل این جزیره نیاز دارد و در مقاطعی حتی استفاده از زور را صریحاً کنار نگذاشت. کپنهاگ و دولت محلی گرینلند بارها پاسخ دادند که جزیره فروشی نیست و آینده آن را مردم گرینلند تعیین می‌کنند.

توافق تازه، در صورت اجرای کامل، نشان‌دهنده تغییر مسیر از بحث مالکیت به ترتیبات امنیتی است. آمریکا بدون به‌دست آوردن قلمرو می‌تواند حضور دفاعی بزرگ‌تری داشته باشد؛ دانمارک و گرینلند نیز می‌توانند بر اصل حاکمیت و خودمختاری سیاسی تأکید کنند. همین فرمول، راه خروج از بحرانی را فراهم می‌کند که در ماه‌های گذشته حتی روابط میان اعضای ناتو را تحت فشار گذاشته بود.

چرا گرینلند برای آمریکا چنین اهمیت نظامی دارد؟

موقعیت جغرافیایی گرینلند میان آمریکای شمالی و اروپا و در مسیرهای راهبردی قطب شمال، آن را برای هشدار زودهنگام موشکی، رصد فضایی و دفاع هوایی مهم کرده است. آمریکا از قبل پایگاه فضایی پیتوفیک را در شمال غرب گرینلند در اختیار دارد. مذاکرات ماه‌های اخیر درباره امکان گسترش حضور نظامی، استفاده از قلمرو گرینلند در معماری دفاع موشکی «گنبد طلایی» و محدودکردن نفوذ راهبردی چین نیز جریان داشته است.

با گرم‌شدن قطب شمال و افزایش دسترسی به مسیرهای دریایی و منابع معدنی، رقابت ژئوپلیتیکی در منطقه نیز افزایش یافته است. روسیه یک قدرت اصلی قطبی با زیرساخت نظامی گسترده است و آمریکا سال‌هاست درباره نفوذ اقتصادی و راهبردی چین در زیرساخت‌ها و مواد معدنی حساس هشدار می‌دهد. با این حال، ادعاهای سیاسی درباره حضور رقبای آمریکا باید از واقعیت میدانی جدا شود؛ فرماندهی نظامی دانمارک پیش‌تر گفته بود کشتی‌های روسی یا چینی را در نزدیکی گرینلند مشاهده نکرده است.

آنچه می‌دانیم و آنچه هنوز معلوم نیست

اصل تفاهم سه‌جانبه و هدف گسترش حضور امنیتی آمریکا از سوی طرف‌ها تأیید شده است. همچنین روشن است که این توافق به معنای فروش گرینلند یا الحاق آن به آمریکا نیست. اما متن کامل حقوقی هنوز منتشر نشده و بنابراین حدود دقیق اختیارات آمریکا، تعریف «سرمایه‌گذاری حساس»، سازوکار تصمیم‌گیری درباره حضور نظامی کشورهای ثالث و جزئیات مالی و زیرساختی هنوز نیازمند سند نهایی است.

عبارت «کنترل دائمی» که ترامپ استفاده کرده نیز باید با احتیاط خوانده شود. دانمارک و گرینلند از زبان حقوقی متفاوتی استفاده کرده‌اند و بر حفظ حاکمیت تأکید دارند. تا زمانی که متن امضاشده منتشر نشود، نمی‌توان تعبیر سیاسی رئیس‌جمهور آمریکا را معادل یک اختیار حقوقی نامحدود دانست.

تأثیر توافق بر ناتو و موازنه قطب شمال

اگر توافق طبق چارچوب اعلام‌شده اجرایی شود، مهم‌ترین پیامد آن افزایش ظرفیت نظامی آمریکا در بخش آمریکای شمالیِ قطب شمال و کاهش یکی از شکاف‌های سیاسی جدی درون ناتو خواهد بود. برای دانمارک، تبدیل مطالبه مالکیت آمریکا به همکاری دفاعی قابل مدیریت‌تر است؛ برای گرینلند، مسئله اصلی حفظ اختیار سیاسی در تصمیم‌هایی است که مستقیماً بر سرزمین و آینده آن اثر می‌گذارد.

در سطح راهبردی، توافق همچنین نشان می‌دهد رقابت قطب شمال از موضوعی عمدتاً جغرافیایی و منابعی به بخشی از معماری دفاع موشکی و رقابت قدرت‌های بزرگ تبدیل شده است. محدودیت بر حضور یا سرمایه‌گذاری رقبای آمریکا، اگر در متن نهایی با همان گستردگی اعلام‌شده باقی بماند، می‌تواند پیام مستقیمی به چین و روسیه باشد.

مسیر بعدی؛ متن نهایی تعیین‌کننده است

گام بعدی، امضای رسمی توافق در هفته مجمع عمومی سازمان ملل و سپس بررسی آن در سازوکارهای سیاسی دانمارک و گرینلند است. مهم‌ترین سند برای قضاوت دقیق، متن حقوقی توافق خواهد بود؛ نه توصیف‌های سیاسی طرف‌ها. آن متن باید روشن کند آمریکا دقیقاً چه حقوقی برای استقرار نیرو، ساخت تأسیسات، اجرای سامانه‌های دفاعی و بررسی سرمایه‌گذاری‌های خارجی خواهد داشت و چه اختیاراتی همچنان در دست کپنهاگ و نوک باقی می‌ماند.

تا انتشار آن سند، نتیجه قطعی این است: بحران «مالکیت گرینلند» فعلاً به یک سازش امنیتی تبدیل شده که حضور نظامی آمریکا را تقویت می‌کند، اما حاکمیت جزیره را رسماً منتقل نمی‌کند. میزان واقعی تغییر در موازنه قطب شمال را جزئیات اجرایی توافق مشخص خواهد کرد.