عراقچی: امنیت خاورمیانه نباید از بیرون دیکته شود

عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، در سخنرانی ویدئویی خود در «Global Town Hall 2026» در اندونزی گفت امنیت پایدار در خاورمیانه نمی‌تواند از بیرون منطقه دیکته شود و کشورهای منطقه باید درباره امنیت، ثبات و آینده مشترک خود گفت‌وگو کنند. او هم‌زمان مداخله نظامی، تحریم و فشار خارجی را ابزارهایی ناکارآمد برای ساختن صلح پایدار دانست.

این سخنرانی روز شنبه ۱۹ سپتامبر در چارچوب نشست سالانه‌ای برگزار شد که امسال با تمرکز بر توسعه، عدالت، چندجانبه‌گرایی و کاهش اتکا به ابزار نظامی شکل گرفته است. عراقچی در برنامه رسمی این رویداد به‌عنوان سخنران کلیدی معرفی شده بود و محور اصلی پیام او، انتقال مسئولیت معماری امنیت منطقه از قدرت‌های خارجی به کشورهای خاورمیانه بود.

پیام تازه تهران درباره نظم امنیتی منطقه

عراقچی استدلال کرد تجربه چند دهه مداخله خارجی، فشار نظامی و جنگ در غرب آسیا نشان داده است که حضور نظامی و اجبار به‌تنهایی امنیت ایجاد نمی‌کنند. او گفت امنیت پایدار باید از مسیر گفت‌وگو، اعتمادسازی، همکاری و احترام متقابل میان کشورهای منطقه ساخته شود.

این موضع از یک جهت ادامه خط شناخته‌شده سیاست خارجی ایران درباره مخالفت با حضور نظامی قدرت‌های فرامنطقه‌ای است؛ اما اهمیت سخنرانی تازه در این است که وزیر خارجه آن را در قالب یک پیشنهاد گسترده‌تر درباره «مالکیت منطقه‌ای امنیت» مطرح کرد. به گفته او، کشورهای منطقه باید بتوانند درباره امنیت، توسعه و آینده مشترک خود بدون تحمیل اراده قدرت‌های خارجی به راه‌حل برسند.

انتقاد از استفاده سیاسی از زور و تحریم

وزیر خارجه ایران در بخش دیگری از سخنان خود گفت استفاده از زور در سیاست بین‌الملل از یک ابزار استثنایی به روشی برای تغییر موازنه‌های سیاسی و امنیتی تبدیل شده است. او همچنین تحریم و اجبار را در کنار مداخله نظامی قرار داد و تأکید کرد چنین ابزارهایی نمی‌توانند ثبات بلندمدت تولید کنند.

عراقچی حملات آمریکا و اسرائیل علیه ایران را «غیرقانونی، ناعادلانه و بدون تحریک قبلی» توصیف کرد. این توصیف موضع رسمی تهران است و در سخنرانی او به‌عنوان استدلالی برای ضرورت بازگشت به اجرای یکسان حقوق بین‌الملل مطرح شد. طرف‌های مقابل در ماه‌های گذشته برای اقدامات نظامی خود استدلال‌های امنیتی متفاوتی ارائه کرده‌اند و ارزیابی حقوقی این مناقشه همچنان محل اختلاف است.

سازمان ملل در مرکز انتقاد عراقچی

بخش دیگری از پیام وزیر خارجه ایران متوجه نهادهای بین‌المللی بود. او هشدار داد اگر حقوق بین‌الملل زمانی که با منافع قدرت‌های بزرگ تعارض پیدا می‌کند کنار گذاشته شود، اعتماد به نظم بین‌المللی آسیب می‌بیند. عراقچی همچنین گفت اعتبار سازمان ملل در صورتی تضعیف می‌شود که نهادهای آن نتوانند در برابر آنچه تهران «تجاوز» می‌خواند واکنش مؤثر نشان دهند یا ناقضان حقوق بین‌الملل را پاسخگو کنند.

با این حال، پیام او خروج از سازوکارهای چندجانبه نبود. برعکس، عراقچی خواستار تقویت چندجانبه‌گرایی و اجرای غیرگزینشی قواعد بین‌المللی شد. این بخش از سخنان او با موضوع اصلی نشست اندونزی هم‌پوشانی داشت؛ برگزارکنندگان Global Town Hall امسال افزایش استفاده از زور، فرسایش احترام به حقوق بشردوستانه و گسترش شکاف‌های ژئوپلیتیکی را از چالش‌های اصلی نظم جهانی معرفی کرده‌اند.

آنچه در این سخنرانی تغییر نکرد

سخنان تازه به معنای اعلام یک توافق امنیتی جدید، خروج نیروهای خارجی از منطقه یا آغاز مذاکرات رسمی برای ایجاد سازوکار امنیت جمعی نیست. عراقچی چارچوب سیاسی مورد نظر تهران را توضیح داده، اما در این سخنرانی جزئیات نهادی مانند اعضای یک سازوکار احتمالی، ضمانت‌های امنیتی، جدول زمانی یا نحوه حل اختلاف میان کشورهای منطقه ارائه نشده است.

همچنین این سخنرانی به‌خودی‌خود تغییری در وضعیت جاری مناقشه ایران و آمریکا، محدودیت‌های مرتبط با تنگه هرمز یا رژیم تحریم‌ها ایجاد نمی‌کند. ارزش خبری آن در روشن‌تر شدن چارچوبی است که دستگاه دیپلماسی ایران برای نظم پس از جنگ منطقه‌ای تبلیغ می‌کند: کاهش نقش نظامی قدرت‌های خارجی و افزایش گفت‌وگوی مستقیم میان دولت‌های منطقه.

چرا این موضع اکنون اهمیت دارد؟

پیام عراقچی در مقطعی مطرح شده که تهران هم‌زمان چند مسیر دیپلماتیک را دنبال می‌کند: تماس با پاکستان و عمان، گفت‌وگو با چین و روسیه و تلاش برای حفظ کانال‌های سیاسی در آستانه نشست‌های سطح‌بالای سازمان ملل. در چنین فضایی، تعریف تهران از «امنیت درون‌زا» فقط یک موضع نظری نیست؛ می‌تواند مبنای پیشنهادهای بعدی ایران در گفت‌وگوهای منطقه‌ای باشد.

از سوی دیگر، کشورهای خلیج فارس روابط امنیتی عمیقی با آمریکا دارند و برخی از آنها حضور نظامی خارجی را بخشی از بازدارندگی خود می‌دانند. بنابراین تبدیل ایده امنیت منطقه‌ای بدون دخالت قدرت‌های خارجی به یک سازوکار عملی، مستلزم پاسخ به اختلاف‌های واقعی درباره تهدیدها، تضمین‌های دفاعی، آزادی کشتیرانی و نقش نیروهای نظامی خارجی است.

مسیر بعدی چه خواهد بود؟

معیار اصلی برای سنجش اهمیت عملی این سخنرانی، اقدام بعدی تهران است. اگر ایران در مذاکرات با همسایگان طرح مشخصی برای گفت‌وگوی امنیتی، اعتمادسازی دریایی، تضمین عدم استفاده از قلمرو کشورهای منطقه علیه یکدیگر یا سازوکار حل بحران ارائه کند، پیام امروز می‌تواند مقدمه یک ابتکار دیپلماتیک باشد. اگر چنین پیشنهاد عملی‌ای دنبال نشود، سخنان عراقچی در سطح اعلام چارچوب سیاسی باقی خواهد ماند.

در کوتاه‌مدت، تماس‌های ایران با کشورهای منطقه و گفت‌وگوهای مرتبط با امنیت کشتیرانی و تنش‌زدایی شاخص‌های قابل مشاهده‌اند. آنچه هنوز روشن نیست این است که آیا دولت‌های منطقه آماده‌اند درباره معماری امنیتی جدیدی گفت‌وگو کنند که وابستگی فعلی آنها به قدرت‌های خارجی را کاهش دهد یا نه.