آمریکا تهدید کرد خدمات‌رسانی به ایرلاین‌های ایران را متوقف کند

آمریکا فشار بر هوانوردی غیرنظامی ایران را وارد مرحله‌ای تازه کرده است. اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، روز ۲۱ سپتامبر گفت واشینگتن انتظار دارد از ۲۳ سپتامبر شرکت‌های هواپیمایی ایرانی در عملیات بین‌المللی با محدودیت شدید روبه‌رو شوند. او هشدار داد شرکت‌ها و فرودگاه‌هایی که به هواپیماهای ایرانی سوخت، خدمات فرودگاهی یا امکان فروش بلیت بدهند، ممکن است دسترسی خود به نظام مالی دلاری آمریکا را به خطر بیندازند.

اصل خبر چیست؟

نکته اصلی در سخنان بسنت «ممنوعیت فنی پرواز» از سوی یک نهاد جهانی هوانوردی نیست؛ ابزار واشینگتن تحریم ثانویه است. وزیر خزانه‌داری آمریکا گفت وقتی هواپیمای یک شرکت ایرانی در فرودگاهی خارجی فرود می‌آید، ارائه سوخت، خدمات زمینی و فروش بلیت برای آن می‌تواند ارائه‌دهنده خدمت را در معرض محرومیت از نظام دلاری قرار دهد. بنابراین اثر عملی تصمیم به میزان همراهی فرودگاه‌ها، بانک‌ها، شرکت‌های هندلینگ، تأمین‌کنندگان سوخت و شبکه‌های فروش خارج از ایران بستگی دارد.

این تهدید پس از اقدام ۸ سپتامبر وزارت خزانه‌داری آمریکا مطرح شده است. دفتر کنترل دارایی‌های خارجی آمریکا در آن روز ۳۶ هدف مرتبط با بخش هوانوردی ایران را تحریم کرد که در میان آنها ۲۷ شرکت هواپیمایی ایرانی قرار داشتند.

چرا این تصمیم با تحریم معمول یک ایرلاین فرق دارد؟

یک پرواز بین‌المللی فقط به هواپیما و خدمه نیاز ندارد. هواپیما در مقصد باید امکان فرود، پارک، هندلینگ، سوخت‌گیری، خدمات مسافر و بار و در موارد لازم تعمیر یا پشتیبانی فنی داشته باشد. فروش بلیت نیز به شبکه‌های پرداخت، نمایندگان فروش و سامانه‌های رزرو وابسته است. اگر شرکت‌های خارجی به دلیل ریسک تحریم آمریکا از این زنجیره کنار بکشند، یک ایرلاین ممکن است حتی بدون ممنوع‌شدن رسمی حریم هوایی، توان عملیاتی خود در یک مسیر خارجی را از دست بدهد.

همین تفاوت، جمله سیاسی «تعطیلی همه ایرلاین‌های ایرانی» را از نتیجه عملی جدا می‌کند. واشینگتن می‌تواند هزینه خدمات‌رسانی را به‌شدت بالا ببرد، اما نمی‌تواند به‌تنهایی به هر فرودگاه جهان دستور عملیاتی بدهد. اجرای واقعی به تصمیم شرکت‌ها و دولت‌های میزبان و میزان وابستگی آنها به دلار و نظام مالی آمریکا بستگی دارد.

آنچه می‌دانیم

وزارت خزانه‌داری آمریکا در ۸ سپتامبر ۲۷ شرکت هواپیمایی ایرانی را ذیل فرمان اجرایی ۱۳۹۰۲ تحریم کرد. بسنت اکنون گفته است از ۲۳ سپتامبر ارائه سوخت، خدمات فرودگاهی و فروش بلیت به ایرلاین‌های ایرانی می‌تواند برای ارائه‌دهندگان خارجی خطر قطع دسترسی به نظام دلاری ایجاد کند. گزارش‌های مستقل نیز نشان می‌دهد فشار تحریمی پیش از موعد اعلام‌شده بر بخشی از شبکه پروازی خارجی ایران اثر گذاشته و برخی مسیرهای بین‌المللی کاهش یافته یا متوقف شده‌اند.

آنچه هنوز نمی‌دانیم

هنوز روشن نیست کدام فرودگاه‌ها و شرکت‌های خدمات زمینی در کشورهای مختلف دقیقاً از ۲۳ سپتامبر ارائه خدمات را متوقف خواهند کرد. همچنین فهرست عملی مسیرهایی که باقی می‌مانند، واکنش رسمی سازمان هواپیمایی کشوری ایران و شیوه احتمالی تهران برای تأمین سوخت و هندلینگ در مقاصد خارجی مشخص نشده است. به همین دلیل نمی‌توان در این مرحله ادعای «زمین‌گیرشدن قطعی همه پروازهای خارجی ایران» را به‌عنوان واقعیت تحقق‌یافته بیان کرد.

اثر مستقیم بر ایران

اگر هشدار آمریکا به امتناع گسترده شرکت‌های خارجی منجر شود، نخستین اثر در پروازهای بین‌المللی شرکت‌های ایرانی دیده خواهد شد. محدودیت سوخت‌گیری در مقصد می‌تواند برد عملیاتی و برنامه‌ریزی مسیر را مختل کند؛ از دست‌رفتن هندلینگ، پذیرش مسافر و فروش بلیت نیز می‌تواند یک مسیر را حتی در صورت امکان فنی پرواز، از نظر تجاری یا عملیاتی غیرقابل اجرا کند.

برای مسافران، مسئله فقط لغو یک پرواز نیست. کاهش ظرفیت شرکت‌های ایرانی می‌تواند وابستگی مسافران به شرکت‌های خارجی، مسیرهای اتصال‌دار و فرودگاه‌های واسط را افزایش دهد. در مقابل، اگر برخی کشورها یا شرکت‌های خدماتی حاضر به ادامه همکاری باشند، شبکه پروازی ایران ممکن است به تعداد محدودتری از هاب‌ها و مسیرهای منطقه‌ای متمرکز شود.

چرا الان مهم است؟

هوانوردی ایران سال‌ها با محدودیت دسترسی به هواپیما، قطعات و خدمات فنی روبه‌رو بوده، اما تهدید تازه مستقیماً سراغ مرحله روزمره بهره‌برداری از پرواز خارجی می‌رود. سوخت و هندلینگ را نمی‌توان برای یک پرواز بین‌المللی برای مدت طولانی نادیده گرفت. به همین دلیل میزان تبعیت ارائه‌دهندگان خارجی در روزهای نخست پس از ۲۳ سپتامبر، شاخص اصلی برای سنجش قدرت واقعی این فشار خواهد بود.

یک تحول مهم دیگر، ورود چین به معادله اجرای تحریم‌هاست. بسنت پس از گفت‌وگو با هه لی‌فنگ، معاون نخست‌وزیر چین، گفت مقام‌های چینی در کارزار فشار اقتصادی آمریکا بر ایران «بسیار درگیر» بوده‌اند و واشینگتن با مقام‌های مالی چین، از جمله پان گونگ‌شنگ رئیس بانک مرکزی این کشور، درباره رعایت تحریم‌های ایران گفت‌وگوهای مثبتی داشته است. این گفته موضع رسمی پکن درباره اجرای تحریم‌های یک‌جانبه آمریکا محسوب نمی‌شود، اما اگر همکاری عملی نهادهای مالی یا خدماتی چین شکل بگیرد، یکی از مهم‌ترین مسیرهای بالقوه مقاومت شرکت‌های هواپیمایی ایران در برابر فشار ثانویه محدودتر خواهد شد.

مسیر بعدی

سه متغیر باید دنبال شود: نخست، اعلام رسمی فرودگاه‌ها و تأمین‌کنندگان سوخت درباره پذیرش یا عدم پذیرش هواپیماهای ایرانی؛ دوم، تغییر برنامه پرواز شرکت‌های ایرانی از ۲۳ سپتامبر؛ و سوم، واکنش دولت‌هایی که میزبان مسیرهای پرتردد ایران هستند. تفاوت میان تهدید تحریمی آمریکا و اجرای واقعی آن در همین نقاط آشکار خواهد شد.