پاکستان ۱۰ نقطه افغانستان را زد؛ کابل: ۴ کشته

تنش میان پاکستان و افغانستان دوباره وارد مرحله‌ای شده که دیگر نمی‌توان آن را صرفاً «درگیری مرزی» نامید. اسلام‌آباد می‌گوید بامداد پنج‌شنبه ۱۰ نقطه در افغانستان را با حملات هوایی و پهپادی هدف قرار داده؛ نقاطی که به گفته دولت پاکستان برای نگهداری و پرتاب پهپاد استفاده می‌شدند. کابل روایت متفاوتی دارد: دولت طالبان می‌گوید چهار غیرنظامی در این حملات کشته شده‌اند و وعده «پاسخ مناسب» داده است.

ریشه دور تازه تنش به روز قبل برمی‌گردد. عطاالله تارر، وزیر اطلاع‌رسانی پاکستان، می‌گوید پهپادهایی از خاک افغانستان وارد حریم هوایی پاکستان شدند و سامانه‌های پدافندی آنها را پیش از رسیدن به اهدافشان رهگیری و منهدم کردند. مقام‌های طالبان افغانستان این ادعا را رد کرده‌اند و گفته‌اند دولت آنها پهپادی علیه پاکستان به‌کار نگرفته است.

پاکستان چه چیزی را هدف قرار داد؟

اسلام‌آباد می‌گوید حملات روز پنج‌شنبه علیه ۱۰ محل در داخل افغانستان انجام شده است. بر اساس روایت رسمی پاکستان، این نقاط با ذخیره‌سازی یا پرتاب پهپادهایی مرتبط بوده‌اند که از خاک افغانستان برای حمله یا نفوذ به پاکستان استفاده می‌شدند.

وزیر اطلاع‌رسانی پاکستان این عملیات را «دقیق، حساب‌شده و متناسب» توصیف کرده و گفته اهداف فقط به زیرساخت‌هایی محدود بوده‌اند که مستقیماً با حملات مورد ادعای پاکستان ارتباط داشته‌اند. این توصیف، روایت رسمی اسلام‌آباد است و تا این لحظه ارزیابی مستقل و جامعی از همه ۱۰ هدف منتشر نشده است.

طالبان افغانستان می‌گوید حملات در سه ولایت قندهار، پکتیا و خوست انجام شده‌اند. گزارش‌های میدانی از خوست و قندهار نیز وقوع انفجار و آسیب به برخی ساختمان‌ها را تأیید می‌کنند. در خوست، تصاویر منتشرشده نیروهای امنیتی افغان را در میان بقایای ساختمان‌های آسیب‌دیده نشان می‌دهد.

کابل می‌گوید چهار غیرنظامی کشته شدند

ذبیح‌الله مجاهد، سخنگوی اصلی طالبان، گفته در حملات روز پنج‌شنبه چهار غیرنظامی کشته شده‌اند. این عدد از سوی دولت افغانستان اعلام شده و رویترز نیز آن را به نقل از کابل گزارش کرده است. پاکستان در اطلاعیه اولیه خود گزارشی از تلفات غیرنظامی ارائه نکرده و تأکید کرده عملیات علیه اهداف نظامی انجام شده است.

این اختلاف در روایت، یکی از نقاط حساس بحران است. پاکستان عملیات را دفاع از حاکمیت خود در برابر حملات پهپادی معرفی می‌کند؛ کابل آن را تجاوز به خاک افغانستان و حمله‌ای می‌داند که به غیرنظامیان آسیب زده است. در نبود ارزیابی مستقل از تک‌تک محل‌های اصابت، نمی‌توان ادعای هیچ‌یک از دو طرف درباره ماهیت همه اهداف را قطعی تلقی کرد.

اصل دعوا بر سر پهپادهاست؛ اما داستان از یک روز قبل شروع نشده

اسلام‌آباد می‌گوید روز چهارشنبه پهپادهایی از خاک افغانستان وارد حریم هوایی پاکستان شدند. گزارش Dawn، به نقل از منابع امنیتی پاکستانی، از هشت پهپاد سخن گفته که در نزدیکی مرز تورخم و همچنین منطقه کوهات رهگیری شده‌اند. دولت پاکستان این رخداد را «نقض حاکمیت» خوانده و حملات بعدی را در چارچوب حق دفاع از خود توصیف کرده است.

طالبان افغانستان این نسبت‌دادن را رد کرده است. مقام‌های کابل می‌گویند دولت افغانستان پهپادها را علیه پاکستان به‌کار نگرفته و اسلام‌آباد تلاش می‌کند مشکلات امنیتی داخلی خود را به افغانستان نسبت دهد.

این اختلاف بر سر منشأ حملات مسلحانه مدت‌هاست رابطه دو کشور را فرسوده کرده است. پاکستان طالبان افغانستان را متهم می‌کند که به اعضای تحریک طالبان پاکستان و دیگر گروه‌های مسلح اجازه می‌دهد از خاک افغانستان برای برنامه‌ریزی و اجرای حملات در پاکستان استفاده کنند. کابل این ادعا را رد می‌کند و می‌گوید ناامنی داخل پاکستان مسئولیت خود اسلام‌آباد است.

حمله به مرکز پلیس، آتش تنش را دوباره روشن کرد

دور تازه درگیری پس از حمله مرگبار هفته گذشته به یک مرکز پلیس در شمال‌غرب پاکستان شدت گرفت. در آن حمله دست‌کم ۲۴ نفر کشته شدند و یک شاخه از طالبان پاکستان مسئولیت آن را بر عهده گرفت.

پاکستان پس از آن حمله، در ۲۱ سپتامبر نیز مواضعی را در افغانستان بمباران کرد. اسلام‌آباد گفت در آن عملیات ۲۸ «تروریست» کشته شده‌اند. مقام‌های افغان در مقابل گفتند سه غیرنظامی در حملات کشته شده‌اند. همین اختلاف درباره ماهیت قربانیان اکنون در دور تازه حملات نیز تکرار شده است.

چرا قندهار مهم است؟

نام قندهار در فهرست اهداف روز پنج‌شنبه فقط یک جزئیات جغرافیایی نیست. این شهر مرکز اصلی قدرت طالبان و محل استقرار هبت‌الله آخوندزاده، رهبر عالی طالبان، محسوب می‌شود. گزارش حمله به قندهار بنابراین از نظر سیاسی حساس‌تر از یک حمله صرفاً مرزی است.

در عین حال، منابع موجود نمی‌گویند که هدف حمله در قندهار شخص رهبر طالبان یا ساختمان رهبری بوده است. نسبت‌دادن چنین هدفی بدون سند، فراتر از اطلاعات تأییدشده است. آنچه روشن است این است که گسترش حملات از مناطق مرزی به قندهار، دامنه جغرافیایی درگیری را وسیع‌تر کرده است.

از «متحدان سابق» تا حمله مستقیم به خاک یکدیگر

پاکستان و طالبان افغانستان زمانی روابط نزدیک‌تری داشتند، اما پس از بازگشت طالبان به قدرت در کابل در سال ۲۰۲۱، اختلاف بر سر گروه‌های مسلح مرزی به‌تدریج به مهم‌ترین مسئله میان دو کشور تبدیل شد. در سال ۲۰۲۶ این اختلاف چند بار به حملات مستقیم و تبادل آتش گسترده تبدیل شده است.

در فوریه و مارس درگیری‌ها به شدیدترین سطح در سال‌های اخیر رسید. رویترز گزارش کرده که در ماه مارس یک حمله پاکستان به کابل بیش از ۴۰۰ کشته برجا گذاشت؛ طالبان گفت محل اصابت یک مرکز بازپروری مواد مخدر بوده، در حالی که پاکستان گفت زیرساخت‌های نظامی و پشتیبانی «تروریستی» را هدف گرفته است. این اختلاف روایت هنوز بخشی از بی‌اعتمادی عمیق دو طرف است.

در ۲۸ ژوئن نیز یوناما اعلام کرد دست‌کم ۲۸ غیرنظامی در حملات هوایی پاکستان در پکتیا، پکتیکا و کنر کشته و ۴۹ نفر زخمی شده‌اند. پاکستان انجام حملات را تأیید کرده بود. این سابقه باعث شده هر حمله تازه، بلافاصله بحث تلفات غیرنظامی و رعایت اصل تناسب را دوباره مطرح کند.

میانجی‌گری منطقه‌ای در معرض فرسایش

چین، ترکیه، قطر و عربستان سعودی در ماه‌های گذشته تلاش کرده‌اند میان اسلام‌آباد و کابل کانال‌های گفت‌وگو را حفظ کنند. پس از چند ماه آرامش نسبی، حملات سپتامبر این روند را دوباره تحت فشار گذاشته است.

مشکل اصلی این است که دو طرف درباره نقطه آغاز بحران توافق ندارند. پاکستان می‌گوید تا زمانی که حملات از خاک افغانستان متوقف نشود، حق اقدام نظامی برای خود محفوظ می‌داند. طالبان می‌گوید پاکستان از اتهام «پناه‌دادن به تروریست‌ها» برای توجیه حملات برون‌مرزی استفاده می‌کند. وقتی حتی درباره عامل اصلی خشونت توافقی وجود ندارد، میانجی‌گری از مرحله آتش‌بس به مسئله دشوارترِ اثبات مسئولیت می‌رسد.

مرز دوراند دوباره به خط تماس واقعی تبدیل شده است

درگیری پاکستان و افغانستان فقط بر سر یک گروه مسلح یا یک حمله خاص نیست. خط دوراند، مرز رسمی مورد قبول پاکستان، از دهه‌ها پیش یکی از نقاط اختلاف تاریخی با افغانستان بوده است. بسیاری از قبایل پشتون در دو سوی این مرز زندگی می‌کنند و شبکه‌های مسلح نیز از همین جغرافیای دشوار استفاده می‌کنند.

برای اسلام‌آباد، مسئله اصلی کنترل حملات از آن سوی مرز است. برای کابل، حملات هوایی پاکستان به داخل افغانستان به مسئله حاکمیت و استقلال تبدیل شده است. همین دو منطق متضاد باعث می‌شود هر عملیات ضدشورشی به‌سرعت به بحران میان دو دولت بدل شود.

این دور حملات چه چیزی را تغییر داد؟

تفاوت مهم حملات ۲۴ سپتامبر در مقیاس اعلام‌شده و نوع پاسخ است: پاکستان می‌گوید به ۱۰ محل حمله کرده و برای نخستین‌بار این دور عملیات را مستقیماً به پهپادهای واردشده از افغانستان پیوند زده است. کابل نیز به‌جای صرفاً محکوم‌کردن، از «پاسخ مناسب» سخن گفته است.

یعنی درگیری از الگوی قدیمیِ «حمله گروه مسلح در پاکستان، بمباران یک مخفیگاه در مرز» فاصله گرفته و به مرحله‌ای رسیده که دو طرف عملاً یکدیگر را به اقدام مستقیم نظامی متهم می‌کنند. اگر این الگو تثبیت شود، خطر درگیری‌های متقابل و گسترده‌تر افزایش می‌یابد؛ اما در این مرحله هنوز مشخص نیست کابل چه نوع پاسخی در نظر دارد و آیا میانجی‌ها می‌توانند مانع دور بعدی حملات شوند.