تاکائیچی در سازمان ملل؛ ژاپن از نظم پساجنگ عبور کرده اما از چندجانبه‌گرایی نه

سانائه تاکائیچی، نخست‌وزیر ژاپن، در هشتاد و یکمین نشست مجمع عمومی سازمان ملل سخنرانی خود را با یک گزاره مهم آغاز کرد: «دوران باثبات پس از جنگ سرد» پایان یافته است. این جمله فقط توصیف وضعیت جهان نبود؛ نقطه شروع یک استدلال سیاسی بود. توکیو می‌خواهد بگوید قواعد و نهادهایی که در چند دهه گذشته امنیت و تجارت جهانی را مدیریت می‌کردند، دیگر بدون اصلاح قادر به پاسخ‌گویی به رقابت قدرت‌ها، جنگ‌ها، اختلال زنجیره تأمین و فناوری‌های جدید نیستند.

با این حال، برخلاف رویکردهایی که ضعف سازمان ملل را دلیلی برای کنار گذاشتن چندجانبه‌گرایی می‌دانند، تاکائیچی نتیجه معکوس گرفت: هرچه نظم بین‌المللی متزلزل‌تر می‌شود، ژاپن به سازمان مللی قوی‌تر و اصلاح‌شده‌تر نیاز دارد. این تفاوت، کلید فهم سخنرانی است.

ژاپن چه مسئله‌ای را می‌بیند؟

از نگاه تاکائیچی، جهان با یک بحران منفرد روبه‌رو نیست. جنگ، افزایش هزینه زندگی، اختلال در تجارت، عقب‌ماندن اهداف توسعه، تغییرات اقلیمی و رقابت فناوری همگی نشانه‌های یک تحول بزرگ‌تر هستند: توزیع قدرت در حال تغییر است و نهادهای بین‌المللی هنوز با این واقعیت جدید هماهنگ نشده‌اند.

وقتی نخست‌وزیر ژاپن از «خستگی نهادی» سازمان ملل حرف می‌زند، منظور فقط بوروکراسی نیست. مسئله اصلی این است که ساختارهای تصمیم‌گیری هنوز بازتاب نظم قدرت دهه ۱۹۴۰ هستند؛ در حالی که وزن اقتصادی، جمعیتی و امنیتی کشورها تغییر کرده است.

چرا اصلاح شورای امنیت برای ژاپن یک موضوع حاشیه‌ای نیست؟

ژاپن سال‌هاست خواهان اصلاح شورای امنیت و گسترش اعضای دائم و غیردائم است. برای توکیو، این موضوع هم اصل سیاسی است و هم منفعت ملی. ژاپن یکی از بزرگ‌ترین اقتصادهای جهان و یکی از مهم‌ترین تأمین‌کنندگان مالی نظام چندجانبه بوده، اما در ساختار دائمی قدرت شورای امنیت جایگاهی متناسب با این وزن ندارد.

بنابراین وقتی تاکائیچی از «سازمان مللی که واقعیت امروز جهان را منعکس کند» سخن می‌گوید، این فقط یک شعار اصلاح‌طلبانه نیست؛ اشاره‌ای مستقیم به مطالبه دیرینه ژاپن برای افزایش سهم خود در ساختار تصمیم‌گیری جهانی است.

هرمز؛ جایی که سیاست جهانی به امنیت اقتصادی ژاپن وصل می‌شود

یکی از مهم‌ترین بخش‌های سخنرانی تاکائیچی، اشاره به تنگه هرمز بود. دفتر نخست‌وزیر ژاپن نیز پیش از مجمع عمومی تأکید کرده بود که آزادی و امنیت کشتیرانی در هرمز برای توکیو اهمیت حیاتی دارد. این موضع کاملاً قابل فهم است: ژاپن به واردات انرژی وابستگی بالایی دارد و بخش مهمی از نفت و گاز آن از خاورمیانه می‌آید.

به همین دلیل، بحران هرمز برای ژاپن فقط پرونده‌ای در خاورمیانه نیست؛ مسئله امنیت ملی و اقتصادی است. افزایش هزینه بیمه، حمل‌ونقل یا اختلال در جریان انرژی می‌تواند مستقیماً به قیمت‌ها، صنعت و سیاست داخلی ژاپن منتقل شود.

رمزگشایی سخنان

منظور عملی: ژاپن می‌گوید نظم قدیمی دیگر کافی نیست، اما راه‌حل را در فروپاشی نهادهای موجود نمی‌بیند. هدف، بازطراحی آن‌ها به شکلی است که قدرت‌های جدید و چالش‌های جدید را در خود جای دهند.

مخاطب اول: اعضای دائم شورای امنیت. پیام روشن است: اگر ساختار قدرت اصلاح نشود، فاصله میان واقعیت جهانی و معماری سازمان ملل بیشتر می‌شود و مشروعیت شورا آسیب می‌بیند.

مخاطب دوم: آمریکا. ژاپن همچنان اتحاد خود با واشنگتن را محور امنیت ملی می‌داند، اما می‌خواهد نشان دهد حمایت از نظم مبتنی بر قانون فقط امتداد سیاست آمریکا نیست و توکیو خود نیز در طراحی قواعد سهم می‌خواهد.

مخاطب سوم: چین و روسیه. تأکید بر «نظم آزاد و باز مبتنی بر حاکمیت قانون» در ادبیات ژاپنی، معمولاً در بستر رقابت راهبردی در آسیا و اقیانوس آرام معنا پیدا می‌کند. این یک تفسیر تحلیلی از چارچوب شناخته‌شده سیاست خارجی ژاپن است.

نکته پنهان‌تر: ژاپن می‌خواهد از یک قدرت اقتصادی به قدرت قاعده‌ساز تبدیل شود

برای دهه‌ها، ژاپن بیشتر به‌عنوان قدرت اقتصادی و مالی شناخته می‌شد. اما سخنرانی تاکائیچی نشان می‌دهد توکیو می‌خواهد نقش خود را در حوزه‌های امنیتی، فناوری و تنظیم نظم بین‌المللی گسترش دهد. اصلاح سازمان ملل، تاب‌آوری زنجیره تأمین، امنیت انرژی و حکمرانی هوش مصنوعی همه در همین چارچوب قرار می‌گیرند.

این تغییر به معنای کنار گذاشتن محدودیت‌های تاریخی ژاپن نیست، اما نشان می‌دهد توکیو می‌خواهد هزینه و ریسک بیشتری برای شکل دادن به محیط راهبردی خود بپذیرد.

تناقض اصلی سخنرانی

ژاپن از اصلاح نظم جهانی دفاع می‌کند، اما خود یکی از بزرگ‌ترین ذی‌نفعان نظم پساجنگ بوده است. امنیت دریایی، تجارت آزاد، اتحاد با آمریکا و دسترسی به بازارهای جهانی همگی در همین نظم شکل گرفته‌اند. بنابراین مسئله برای توکیو نابودی نظم قدیمی نیست؛ حفظ مزایای آن و تغییر بخش‌هایی است که دیگر با وزن و منافع ژاپن سازگار نیستند.

برای ایران و خاورمیانه چه معنایی دارد؟

تأکید ژاپن بر هرمز به این معناست که توکیو در بحران‌های مرتبط با ایران و خلیج فارس صرفاً ناظر دوردست نیست. ژاپن انگیزه مستقیم برای کاهش تنش، حفظ کشتیرانی و جلوگیری از جهش قیمت انرژی دارد. دیدار تاکائیچی با رجب طیب اردوغان در نیویورک نیز نشان داد موضوع ایران و میانجی‌گری منطقه‌ای بخشی از گفت‌وگوهای دیپلماتیک ژاپن بوده است.

با این حال، انتظار نقش امنیتی سخت از ژاپن باید با احتیاط مطرح شود. ابزار اصلی توکیو همچنان دیپلماسی، کمک اقتصادی، هماهنگی با متحدان و فشار از مسیر نهادهای بین‌المللی است.

نقطه ضعف سخنرانی

سخنرانی در تشخیص مشکل روشن بود اما در جزئیات اصلاح کمتر مشخص. ژاپن خواهان اصلاح شورای امنیت است، اما تحقق چنین تغییری نیازمند توافق قدرت‌هایی است که از ساختار فعلی بیشترین منفعت را می‌برند. بنابراین فاصله میان خواسته و امکان سیاسی همچنان زیاد است.

بعد از این سخنرانی چه باید دید؟

چهار شاخص مهم‌اند: میزان فشار ژاپن برای اصلاح شورای امنیت، سیاست عملی آن در برابر بحران هرمز، نقش توکیو در ابتکار «هند و اقیانوس آرام آزاد و باز»، و همکاری ژاپن با آمریکا و کشورهای جنوب جهانی در حوزه فناوری و زنجیره تأمین. اگر این حوزه‌ها به ابتکارهای مشخص تبدیل شوند، سخنرانی تاکائیچی را می‌توان بخشی از تلاش ژاپن برای تبدیل شدن از «حامی نظم» به «طراح نظم» دانست.