نشست بوسان؛ سئول و توکیو از تاریخ تا فناوری

نشست بوسان را اگر فقط «گفت‌وگوی امنیتی ژاپن و کره جنوبی» بنامیم، بخش مهم خبر را از دست می‌دهیم. در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۵، لی جائه میونگ و شیگرو ایشیبا مجموعه‌ای از کانال‌های همکاری را تثبیت کردند که از مسئله کره شمالی تا جمعیت سالمند، احیای کمیته علم و فناوری پس از ۱۶ سال، دفاع، امنیت اقتصادی و حتی مسیر دریای شمال امتداد دارد.

اول: چرا بوسان و چرا این نشست نمادین بود؟

این دیدار حدود یک ماه پس از سفر لی به ژاپن انجام شد و تکمیل چرخه «shuttle diplomacy» یا دیپلماسی رفت‌وبرگشتی را نشان داد؛ یعنی رهبران دو کشور بدون انتظار برای اجلاس‌های بزرگ، مستقیماً و متناوب به کشور یکدیگر سفر کنند. ریاست‌جمهوری کره جنوبی نیز بر تداوم همین دیپلماسی رفت‌وبرگشتی و همکاری راهبردی تأکید کرده است. برگزاری نشست در بوسان نیز مهم بود: طبق گزارش‌های کره‌ای، این نخستین سفر یک نخست‌وزیر ژاپن در حدود ۲۱ سال برای اجلاس دوجانبه در شهری خارج از سئول بود.

پرونده اول: همکاری اجتماعی، نه فقط امنیت

دو طرف «مشورت مشترک درباره مسائل اجتماعی» را راه‌اندازی کردند. محورهایی مانند کاهش جمعیت و احیای مناطق خارج از پایتخت برای هر دو کشور مسئله ساختاری است. ژاپن سال‌ها با سالمندی و کاهش جمعیت مواجه بوده و کره جنوبی نیز یکی از پایین‌ترین نرخ‌های باروری جهان را تجربه کرده است. همکاری در این حوزه یعنی رابطه دوجانبه می‌خواهد از دفاع و تاریخ به سیاست عمومی روزمره هم گسترش یابد.

پرونده دوم: علم و فناوری بعد از ۱۶ سال

یکی از خروجی‌های مشخص، توافق برای برگزاری دوباره کمیته همکاری علم و فناوری کره جنوبی و ژاپن است؛ کمیته‌ای که از ۲۰۰۹ برگزار نشده بود. این نکته مهم‌تر از یک جمله دیپلماتیک است، زیرا دو کشور در نیمه‌رسانا، باتری، مواد پیشرفته، رباتیک و زنجیره‌های صنعتی مکمل و رقیب یکدیگرند.

بازگشت یک سازوکار رسمی پس از ۱۶ سال می‌تواند همکاری پژوهشی و استانداردگذاری را از سطح روابط سیاسی روزمره مستقل‌تر کند.

پرونده سوم: دفاع و امنیت اقتصادی از قبل فعال شده بود

نشست بوسان در خلأ برگزار نشد. در هفته‌های قبل، وزیران دفاع دو کشور ۸ سپتامبر دیدار کرده بودند؛ گفت‌وگوی امنیت اقتصادی ۱۰ سپتامبر برگزار شده بود و معاونان وزیر دارایی نیز ۱۵ سپتامبر ملاقات کرده بودند. یعنی اجلاس رهبران روی شبکه‌ای از تماس‌های وزارتخانه‌ای سوار شد.

کره شمالی؛ نقطه اشتراک امنیتی

دو رهبر بر هدف خلع سلاح هسته‌ای کامل شبه‌جزیره کره و صلح پایدار تأکید کردند. سئول سیاست کاهش تنش و اعتمادسازی با شمال را توضیح داد و از همکاری ژاپن خواست. برای توکیو، برنامه موشکی کره شمالی تهدید مستقیم امنیت ملی است؛ برای سئول، علاوه بر تهدید نظامی، مدیریت تنش مرزی و جلوگیری از چرخه تشدید اهمیت دارد. رونما در گزارش پرتاب تازه کره شمالی به آب‌های شرقی نیز همین بُعد امنیتی را دنبال کرده است.

مسیر دریای شمال چرا وارد مذاکره شد؟

بحث درباره Northern Sea Route نشان می‌دهد دو کشور فقط به شبه‌جزیره نگاه نمی‌کنند. ذوب یخ‌های قطبی و تغییر مسیرهای کشتیرانی می‌تواند زمان و جغرافیای تجارت آسیا-اروپا را تغییر دهد، اما این مسیر هم‌زمان با روسیه، تحریم‌ها، محیط زیست و امنیت انرژی گره خورده است. ورود آن به گفت‌وگو نشانه نگاه ژئو‌اقتصادی گسترده‌تر است.

تاریخ هنوز حل نشده است

لی بر اصل «روبه‌روشدن با گذشته در کنار همکاری آینده‌نگر» تأکید کرده است. این فرمول نشان می‌دهد دولت کره جنوبی نمی‌تواند مسائل استعمار ژاپن، کار اجباری و حافظه تاریخی را نادیده بگیرد. رابطه زمانی پایدار می‌شود که همکاری نهادی بتواند دوره‌های بازگشت اختلاف تاریخی را تحمل کند.

عامل تغییر رهبری در ژاپن

نشست برای ایشیبا جنبه خداحافظی نیز داشت و همین مسئله سؤال اصلی را ایجاد می‌کند: آیا سازوکارهای ایجادشده از شخص نخست‌وزیر عبور می‌کنند؟ پاسخ در تعداد نهادهایی است که اکنون فعال شده‌اند—دفاع، اقتصاد، دارایی، علم و فناوری و مسائل اجتماعی. هرچه همکاری نهادی‌تر شود، تغییر رهبر کمتر آن را متوقف می‌کند.

Counter Analysis: آیا واقعاً یک محور منسجم شکل گرفته؟

نه لزوماً. ژاپن و کره جنوبی درباره تاریخ، تجارت و سیاست داخلی حساسیت‌های متفاوت دارند و هر دو روابط اقتصادی بزرگی با چین دارند. همکاری با آمریکا نیز به معنی یکسان‌شدن تمام منافع نیست. برای زمینه سه‌جانبه، گزارش رونما درباره درخواست آمریکا، ژاپن و کره جنوبی از پیونگ‌یانگ برای بازگشت به گفت‌وگو تصویر مکملی ارائه می‌کند. آنچه می‌توان گفت این است که هزینه قطع همکاری برای دو طرف در حال افزایش است؛ نه اینکه اختلاف‌ها از بین رفته باشند.

سه سناریو

نهادی‌شدن

کمیته علم و فناوری، گفت‌وگوهای دفاعی و مشورت اجتماعی برنامه منظم پیدا می‌کنند و رابطه از چرخه رهبران عبور می‌کند.

تداوم محتاطانه

همکاری امنیتی حفظ می‌شود اما پرونده‌های تاریخی و تجاری مانع جهش بزرگ می‌شوند.

بازگشت اصطکاک

تغییر سیاسی یا مناقشه تاریخی تازه، همکاری اقتصادی را دوباره تحت فشار قرار می‌دهد.

شاخص‌های قابل رصد

۷۲ ساعت: بیانیه‌های اجرایی وزارتخانه‌ها. یک ماه: زمان کمیته علم و فناوری و مشورت اجتماعی. سه ماه: تداوم جلسات دفاع/اقتصاد پس از تغییر رهبری ژاپن. یک سال: پروژه‌های مشترک فناوری و زنجیره تأمین.

سؤالات متداول