جان‌فدا زیر ذره‌بین؛ ادعای ۳۰ میلیونی، شناسه‌های کمتر از ۴ میلیون و پرسش درباره کارکرد واقعی بسیج

کارزار «جان‌فدای ایران» در اواخر مارس ۲۰۲۶، در بحبوحه جنگ با آمریکا و اسرائیل، اعلام شد و از ثبت‌نام و رژه به آموزش مسلحانه رسیده است. شنبه ۱۱ مهر (۳ اکتبر) دومین مرکز آموزشی آن در تهران گشایش یافت و سخنگوی کارزار گفت آموزش «هزار گردان» آغاز شده و مجوز تشکیل دو هزار گردان دیگر هم گرفته شده است. دو روز بعد، ۱۳ مهر (۵ اکتبر)، گزارشی بین‌المللی دوباره ثبت‌نام بیش از ۳۰ میلیون نفر را از قول مقام‌ها نوشت. پرسش این تحلیل ساده است: این اعداد چه چیزی را اندازه می‌گیرند؟

تز تحلیل

ارزیابی ما این است که رقم ثبت‌نام «جان‌فدا» بیشتر ابزار پیام‌رسانی سیاسی است تا شاخص ظرفیت نظامی. این ارزیابی قابل آزمون است. اگر نهادهای برگزارکننده داده قابل ممیزی منتشر کنند، یا شمار آموزش‌دیده‌های واقعی به صدها هزار نفر برسد، تز تضعیف می‌شود. اگر ارقام بدون سند بمانند و آموزش به چند ده هزار نفر محدود باشد، تز تقویت می‌شود.

چه اتفاقی افتاده است

کارزار در اواخر مارس ۲۰۲۶ اعلام شد و به گزارش یک بررسی فنی، از سوی ستاد فرهنگی-اجتماعی «بقیةالله» سپاه اجرا می‌شود؛ گزارش دیگری از حمایت مالی مستمر سپاه و پوشش گسترده رسانه‌های دولتی می‌گوید. ثبت‌نام با شماره تلفن یا ایمیل انجام می‌شود. نخستین رزمایش عمومی جمعه ۲۷ شهریور (۱۸ سپتامبر) در تهران برگزار شد: مقام‌ها آن را راهپیمایی ۳۱۳ هزار نفری خواندند، رسانه‌های دولتی از بیش از ۳۰۰ هزار نفر گفتند و گزارشی تحلیلی نوشت تصاویر تلویزیون دولتی این ادعا را تأیید نمی‌کرد. حسن حسن‌زاده، فرمانده سپاه تهران، به تلویزیون دولتی گفت بیش از ۶۰۰ هزار نفر برای برنامه ثبت‌نام کرده‌اند و انتظار می‌رود بیش از یک میلیون نفر در آموزش شرکت کنند. حسین طائب، فرمانده بسیج، گفت داوطلبان برای «دفاع همه‌جانبه» آماده می‌شوند و رزمایش‌های مشابه به‌زودی در شهرهای دیگر برگزار می‌شود.

آموزش پیش‌تر هم در مقیاس کوچک جریان داشت: گزارشی از ۲۰ مه از غرفه‌ای در میدان هفت‌تیر نوشت یکی از اعضای سپاه به غیرنظامیان باز و بسته‌کردن کلاشینکف را در جلسه‌های حدود ۳۰ دقیقه‌ای آموزش می‌دهد. مرکز نخست آموزش مسلحانه در میدان امام حسین تا ۲ مهر گشوده شده بود و مرکز دوم در میدان هفت‌تیر ۱۱ مهر. به نقل از گزارش‌ها، دوره‌ها شامل کار با کلاشینکف، آرپی‌جی و مسلسل، امنیت محلی، آمادگی جنگی، پایش اطلاعاتی و ضدجاسوسی است. سخنگوی کارزار همچنین از طراحی سامانه‌ای برای «سازمان‌دهی محله‌محور» داوطلبان و تشکیل ۱۰ هزار یگان مردمی امداد و نجات سخن گفته است.

اعداد: ادعا در برابر شواهد

جدول زیر ارقام در دسترس را کنار هم می‌گذارد و مرجع هر کدام را مشخص می‌کند.

سازوکار: عدد برای چه ساخته شده است

چند نشانه می‌گوید عدد بزرگ دست‌کم بخشی از کارکردش پیام‌رسانی است؛ این جمع‌بندی ارزیابی ماست، نه ادعای رسمی. نخست، ثبت‌نام فقط به شماره تلفن یا ایمیل نیاز دارد و آن بررسی فنی از نبود کنترل ساده برای ثبت‌نام تکراری خبر داده است. دوم، همان بررسی که آمار تجمیعی ۲۸ مارس تا ۲۳ آوریل را سنجید، رشد را «به‌طرز غیرطبیعی خطی» و بی‌توجه به تبلیغات و آخر هفته‌ها یافت؛ این الگو مشکوک است اما اثبات جعل نیست. سوم، وقتی رقم ۳۰ میلیونی به چالش کشیده شد، سخنگوی کارزار به ادعای ۷ میلیون نظر روی آورد، آن هم بدون سند.

این به معنای بی‌اهمیت‌بودن کارزار نیست. هرچند عدد بزرگ بدون سند است، پیامش روشن است: نمایش وحدت برای مخاطب داخلی و بازدارندگی برای طرف خارجی. برای دیدن حساسیت نتیجه به مبنا، یک محاسبه ساده: اگر سهم ۲۶ درصدی کار نظامی-امنیتی را به ۳۰ میلیون ثبت‌نام اعلامی بزنیم، حدود ۷٫۸ میلیون به دست می‌آید و اگر به حدود ۴ میلیون شناسه بزنیم، حدود یک میلیون. این محاسبه برآورد خود ماست و فقط نشان می‌دهد نتیجه چقدر به مبنای شمارش بستگی دارد؛ ۲۶ درصد هم ادعای برگزارکنندگان است.

ظرفیت واقعی: بین ثبت‌نام و آموزش

برای ظرفیت دفاعی، ثبت‌نام کافی نیست؛ آنچه قابل رصد است مراکز و دوره‌هاست. تا اینجا دو مرکز در تهران و وعده گسترش به استان‌ها گزارش شده است. محتوای دوره، به نقل از گزارش ۲۰ مه، در ابتدا فقط باز و بسته‌کردن کلاشینکف بود. بعدتر فهرست دوره‌ها گسترده‌تر شد و، به گزارش یک بررسی دیگر، آموزش با پهپاد کوچک و موشک دوشپرتاب هم در برنامه آمده است؛ همان گزارش بخشی از اطلاعات خود را تأییدنشده می‌داند. علی کوثری، مسئول آموزش بسیج، در گزارش ۵ اکتبر گفته ظرفیت فعلی نیروهای مسلح فعلاً کافی است و نیازی به گسترش آن نمی‌بیند. این جمله با لحن توسعه‌طلبانه ادعاهای ثبت‌نام جور نیست؛ دلیل این تناقض در منابع نیامده است.

بازیگران و منافع

ادعای اختلاف درون‌نظام فقط به یک منبع ناشناس تکیه دارد؛ او خود را مقامی دولتی با سابقه خدمت در سپاه در جنگ هشت‌ساله معرفی کرده و گفته دولت، شورای عالی امنیت ملی و بسیاری از فرماندهان سپاه با گسترش کارزار مخالفند، فعلاً فقط آن را «تحمل» می‌کنند و می‌خواهند پس از جنگ پایانش دهند. به گفته او طائب مدعی ارتباط با مجتبی خامنه‌ای است، ادعایی که بسیاری از مقام‌ها «کذب محض» می‌دانند. هیچ‌کدام از این‌ها تأیید مستقل ندارد و باید همان‌طور خوانده شود؛ علاوه بر این، اظهار پزشکیان درباره «ظرفیت اجتماعی» کارزار با تصویر مخالفت دولت جور درنمی‌آید.

قوی‌ترین دیدگاه مخالف

مدافعان کارزار می‌گویند فاصله ثبت‌نام و آموزش در هر بسیج داوطلبانه طبیعی است و تهدید خارجی واقعی است: جنگ از ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ و، به گفته مقام‌ها، احتمال حمله زمینی آمریکا. از این منظر، آموزش نظامی و دفاع مدنی (امداد، نجات، امنیت محله) مشروع است و ۱۰ هزار یگان امدادی محلی را نباید صرفاً سیاسی دید. پاسخ ما این است که این استدلال با تز ما ناسازگار نیست: کارزار می‌تواند هم امداد واقعی بدهد و هم از عدد بزرگ برای نمایش استفاده کند. اما این استدلال نبود داده را جبران نمی‌کند.

علی الفونه، پژوهشگر ارشد مؤسسه کشورهای عربی خلیج، خوانش دیگری دارد: کارزار می‌کوشد چهره بسیج را که از ۱۳۶۷ «ابزار اعمال فشار داخلی» شده، بازسازی کند و او از خیزش‌های بزرگ ناشی از فشار اقتصادی هشدار می‌دهد. گزارش دیگری می‌نویسد ساکنان و گروه‌های حقوق بشری استقرار نیروها را تلاشی برای بازداشتن از اعتراض‌های تازه می‌دانند، در حالی که مقام‌ها می‌گویند امنیت را در زمان جنگ حفظ می‌کنند. این‌ها خوانش‌اند، نه واقعیت اثبات‌شده.

آنچه روشن نیست

روشن نیست چند نفر از ثبت‌نام‌کنندگان دوره واقعی گذرانده‌اند، دوره‌ها چه مدت‌اند، گردان‌ها چه فرماندهی و تجهیزاتی دارند و منبع مالی دقیق کارزار چیست. روشن نیست شناسه سایت دقیقاً چه چیزی را می‌شمارد. دو رقم ۶۰۰ و ۵۰۰ هزار با هم هم‌خوان نیستند و تاریخ ادعای ۳۳ میلیون هم در منبع نیامده است. معلوم نیست پس از جنگ چه بر سر این شبکه می‌آید. در نبود پاسخ، هر دو خوانش، ظرفیت دفاعی واقعی و ابزار کنترل داخلی، ممکن می‌ماند.

شاخص‌های رصد

انتشار داده ممیزی‌پذیر درباره ثبت‌نام، شمار دوره‌ها و فارغ‌التحصیلان؛ اجرای وعده گشایش مراکز در استان‌ها؛ عملی‌شدن مجوز دو هزار گردان دیگر؛ هرگونه واکنش رسمی به نقد فنی؛ نقش گردان‌ها در مهار ناآرامی یا حوادث امنیتی محلی؛ و موضع صریح دولت، شورای عالی امنیت ملی یا رهبری درباره آینده کارزار پس از جنگ. هر کدام یک سمت از تز را تقویت یا تضعیف می‌کند.