سپاه: نفتکش ناشناس پس از برخورد با مین در جنوب هرمز آتش گرفت

روابط عمومی نیروی دریایی سپاه پاسداران بامداد دوشنبه ۲۷ مهر ۱۴۰۵ اعلام کرد یک نفتکش در محدوده جنوبی تنگه هرمز پس از آنچه «برخورد با مین دریایی» خوانده شد، در موتورخانه دچار انفجار و آتش‌سوزی شده است. نام کشتی، پرچم، مالک، نوع و مقدار محموله، زمان دقیق حادثه و وضعیت خدمه در بیانیه منتشرشده اعلام نشده و تا زمان تنظیم این خبر، تأیید مستقلی برای علت انفجار در دسترس نبود.

ایرنا این بیانیه را ساعت ۰۰:۲۳ به وقت تهران منتشر کرد. سپاه این نفتکش را «متخلف» توصیف کرده و مدعی است کشتی از مبدأ حرکت سامانه‌های موقعیت‌یابی و ناوبری خود را خاموش کرده بود و می‌خواست از مسیر جنوبی‌ای عبور کند که ایران آن را مجاز نمی‌داند. این دو گزاره فعلاً روایت یک طرف درگیر است؛ داده عمومی ردیابی کشتی یا گزارش مالک و خدمه‌ای که بتواند آن را مستقل تأیید کند، همراه خبر منتشر نشده است.

چه چیزی تازه است؟

تحول تازه، انتشار یک بیانیه رسمی دیگر درباره حادثه برای یک نفتکش ناشناس در جنوب تنگه هرمز است. الجزیره در پوشش زنده جنگ ایران در ساعت ۲۱:۰۰ گرینویچ ۱۸ اکتبر نیز همین اعلام را بازتاب داد و نوشت سپاه از آتش‌گرفتن یک نفتکش پس از اصابت به مین سخن گفته است. این رسانه در به‌روزرسانی بعدی ویدئویی را پخش کرد که تلویزیون ایران به حادثه نسبت داده بود؛ با این حال نمایش یک ویدئو به‌تنهایی هویت کشتی، زمان و مکان ضبط یا علت انفجار را ثابت نمی‌کند.

ابهام مهم این است که متن کوتاه بیانیه مشخص نمی‌کند این کشتی یک پرونده تازه و جدا از دو نفتکشی است که سپاه روز شنبه از آتش‌گرفتن آنها خبر داده بود، یا گزارش تکمیلی یکی از همان رخدادهاست. در گزارش شنبه، مقام‌های ایرانی گفته بودند دو نفتکش هر کدام حدود دو میلیون بشکه نفت خام حمل می‌کردند. در بیانیه جدید هیچ عددی برای محموله نیامده است؛ بنابراین نسبت‌دادن آن ارقام به این نفتکش درست نیست.

چه چیزهایی هنوز تأیید نشده است؟

نخست، علت انفجار مستقل از روایت سپاه تأیید نشده است. برخورد با مین دریایی با اصابت پرتابه، پهپاد، نقص فنی یا آتش‌سوزی موتورخانه یکسان نیست و برای تعیین علت به بررسی بدنه، گزارش خدمه و داده‌های دریایی نیاز است. در رخدادهای قبلی هرمز نیز میان روایت‌های ایرانی و گزارش‌های نهادهای دریایی اختلاف وجود داشت؛ گاردین چهار روز پیش گزارش کرد در پرونده دو کشتی باری، مقام‌های ایرانی از مین سخن گفتند اما عملیات تجارت دریایی بریتانیا، UKMTO، اصابت پرتابه ناشناس را مطرح کرده بود.

دوم، خاموش‌بودن سامانه شناسایی خودکار یا ناوبری ادعایی هنوز با داده مستقل تثبیت نشده است. خاموش‌کردن AIS می‌تواند ردیابی عمومی را دشوار کند، اما از متن منتشرشده نمی‌توان دانست کدام سامانه خاموش بوده، این وضعیت چه مدت ادامه داشته و آیا کشتی با نقص فنی روبه‌رو بوده است یا نه.

سوم، هنوز گزارشی درباره تلفات، آسیب خدمه، نشت نفت، آلودگی دریایی یا وضعیت فعلی شناور منتشر نشده است. صفحه عمومی رخدادهای اخیر UKMTO در زمان بررسی، هشدار تازه‌ای را که به‌طور روشن با این بیانیه تطبیق کند نشان نمی‌داد. نبود گزارش عمومی به معنی رد یا اثبات حادثه نیست؛ ممکن است اطلاعات با تأخیر ثبت شود یا از مسیر دیگری در اختیار مقام‌های دریایی قرار گیرد.

هشدار سپاه چه معنایی دارد؟

سپاه در بیانیه خود هشدار داده است با کشتی‌هایی که در تنگه هرمز و خلیج فارس سامانه‌های ناوبری و شناسایی را خاموش کنند «قاطعانه» برخورد خواهد شد. این بخش فقط گزارش یک سانحه نیست؛ پیام اعمال مقررات مورد ادعای ایران بر عبور کشتی‌هاست. تهران از آغاز بحران جاری اعلام کرده عبور باید با هماهنگی ایران انجام شود، در حالی که آمریکا نیز با حضور دریایی و همراهی برخی کشتی‌ها می‌کوشد مسیر خروج را باز نگه دارد.

نتیجه این تقابل، افزایش خطر محاسبه اشتباه برای کشتی‌های تجاری است. کشتی‌ای که برای کاهش دیده‌شدن سامانه شناسایی را خاموش می‌کند، ممکن است از سوی ایران متخلف یا تهدید تلقی شود؛ در مقابل، حمله یا مین‌گذاری در مسیر کشتیرانی خطر برخورد با شناورهای غیرنظامی و خسارت زیست‌محیطی را بالا می‌برد. قواعد دقیق مسیرهای مجاز، نحوه اخطار و سازوکار رسیدگی به اختلاف نیز به‌صورت عمومی و قابل راستی‌آزمایی منتشر نشده است.

زمینه بحران کشتیرانی در هرمز

تنگه هرمز یکی از گلوگاه‌های اصلی تجارت انرژی جهان است. پیش از جنگ جاری، حدود یک‌پنجم مصرف نفت جهان از این مسیر عبور می‌کرد. الجزیره با استناد به داده‌های کپلر گزارش کرده حجم عبور نفت از ۲۰.۸ میلیون بشکه در ۸ اکتبر به ۲.۹ میلیون بشکه در ۱۱ اکتبر کاهش یافت. این ارقام برآورد شرکت داده‌پرداز است و وضعیت یک روز خاص را نشان می‌دهد، اما شدت اختلال را روشن می‌کند.

رونما پیش‌تر در یک تحلیل جداگانه درباره افت عبور نفت و سازوکار کنترل تنگه هرمز، پیامدهای مین، محاصره و کاهش تردد را بررسی کرده است. بیانیه تازه، اگر به یک شناور جدید مربوط باشد، نشان می‌دهد خطر عملیاتی همچنان ادامه دارد؛ اگر گزارش تکمیلی حادثه پیشین باشد، نبود شناسه کشتی همچنان مانع ارزیابی مستقل است.

برای روشن‌شدن پرونده چه اطلاعاتی لازم است؟

نام و شماره IMO کشتی، پرچم، مالک و مدیر فنی، مختصات و ساعت حادثه، فهرست خدمه و وضعیت آنها، نوع محموله، گزارش آتش‌نشانی و امداد، تصاویر دارای زمان و مکان قابل تأیید و نیز نتیجه بررسی بدنه اطلاعاتی هستند که می‌توانند روایت‌ها را از هم جدا کنند. گزارش مستقل UKMTO، سازمان بین‌المللی دریانوردی یا مقام بندری مربوط نیز برای تعیین این‌که حادثه مین، پرتابه یا علت دیگری داشته ضروری است.

تا انتشار این اطلاعات، تنها واقعیت قابل اتکا این است که سپاه بیانیه‌ای درباره آتش‌گرفتن یک نفتکش ناشناس منتشر کرده است. وقوع دقیق حادثه، علت انفجار و مسئولیت حقوقی هنوز باید مستقل تأیید شود.

تصویر شاخص آرشیوی است و نفتکش «Gulf Muttrah» را هنگام ترک اسکله کوینانا در استرالیای غربی در اکتبر ۲۰۲۱ نشان می‌دهد؛ این عکس مربوط به حادثه اعلام‌شده در تنگه هرمز نیست. عکس: Calistemon / Wikimedia Commons، مجوز CC BY-SA 4.0.