لاوروف از منامه به تهران؛ میانجی صلح است یا فقط پیام‌رسان؟ | تحلیل ۳۶۰

تز مرکزی

تز رونما: سفر لاوروف به تهران را باید پیش از هر چیز یک «حلقه ارتباطی» میان تهران، ریاض و منامه و واشنگتن دید، نه گشایشی که خودبه‌خود به کاهش تنش بینجامد. ارزش مسکو در این مرحله به دسترسی همزمان به چند طرف برمی‌گردد، نه به تضمین، پول یا زور برای اجرای توافق. تا وقتی کانال‌های رسمی آمریکا و ایران بسته است، چنین کانالی مفید است؛ اما به تنهایی نمی‌تواند هرمز را باز کند یا جنگ یمن را متوقف کند.

در این تحلیل چه چیزی را روشن می‌کنیم؟

1. ۱این سفر چگونه شکل گرفت؟
2. ۲چهار نقشی که مسکو می‌تواند بازی کند
3. ۳چرا میانجی‌گری روسیه محدود است؟
4. ۴چه کسی از این رفت‌وآمد سود می‌برد؟
5. ۵ضدتحلیل: اگر روسیه واقعاً میانجی باشد؟
6. ۶چه شاخص‌هایی را باید دید؟
7. ۷جمع‌بندی و محدودیت‌های تحلیل

این سفر چگونه شکل گرفت؟

سفر امروز نقطه‌ای در یک رشته تماس‌هاست و از خلأ ظاهر نشده. در ۲۵ سپتامبر ۲۰۲۶ (۳ مهر ۱۴۰۵) لاوروف و عراقچی در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل در نیویورک دیدار کردند. به روایت وزارت خارجه ایران که تاس بازتاب داده، عراقچی درباره مذاکرات ایران و عمان برای ایمنی تردد در هرمز و تلاش واسطه‌ها برای انتقال شروط بازگشت به مذاکره توضیح داده است. این روایت را مستقل از منبع ایرانی نمی‌توان تأیید کرد و جزئیات آن علنی نشده است. رونما پیش‌تر درباره مرز حمایت روسیه از ایران و موضع مسکو درباره کمک به تثبیت وضعیت هرمز نوشته است.

ترتیب سفر خودش پیام دارد: ابتدا پایتخت عربی، سپس تهران. مسکو می‌خواهد نشان دهد با هر دو سوی خلیج فارس گفت‌وگو می‌کند. اما ترتیب سفر نشان نمی‌دهد که هر دو طرف پیام او را پذیرفته‌اند.

زمینه میدانی: چرا گفت‌وگو فوری شده است؟

بحران تنها یک نقطه ندارد. در شرق، تنگه هرمز صحنه حمله به کشتی‌ها و ادعاهای متضاد درباره کنترل است. در جنوب، حوثی‌ها به عربستان حمله می‌کنند و بخشی از ترافیک دریای سرخ و باب‌المندب را تهدید می‌کنند. رونما درباره این جبهه جداگانه تحلیل ۳۶۰ منتشر کرده است. در ریاض، یک حمله به فرودگاه را «مرگبارترین حمله چند سال اخیر» توصیف کرده‌اند؛ تعداد کشته‌ها در منابع یکسان نیست. تاس در یک گزارش از دست‌کم ۱۷ کشته نوشته و در عین حال به عناوین دیگری با دست‌کم ۱۲ کشته اشاره کرده است؛ برخی گزارش‌های دیگر عدد قطعی نداده‌اند. بنابراین هر عددی برای تلفات باید «ادعا» تلقی شود تا شمار رسمی و مستقل منتشر شود.

هزینه اقتصادی هم در دستور کار است. تاس با استناد به برآورد صندوق بین‌المللی پول از خطر انقباض ۴٫۸ درصدی اقتصاد کشورهای شورای همکاری در سال جاری نوشته؛ این عدد را رونما مستقل از متن اصلی صندوق راستی‌آزمایی نکرده و آن را به‌عنوان رقم نقل‌شده در تاس گزارش می‌کند. همان گزارش از قول کارشناسان درباره احتمال عبور نفت از ۲۰۰ دلار در سناریوی بستن کامل تنگه‌ها هشدار می‌دهد؛ این یک سناریوی کارشناسی است، نه پیش‌بینی رسمی.

چهار نقشی که مسکو می‌تواند بازی کند

عبارت «میانجی» دقیق نیست و اغلب در رسانه‌ها به شکل گسترده‌تری از آنچه روی داده به کار می‌رود. برای سنجش سفر، چهار نقش مختلف را از هم جدا می‌کنیم.

جدول ۱. چارچوب نقش‌های ممکن روسیه. ارزیابی ستون‌های «شواهد» و «چه لازم است» از رونما است.

اگر این چارچوب درست باشد، سفر امروز با بالاترین احتمال در سطح «پیام‌رسان» باقی می‌ماند. این کم‌اهمیت نیست: در جنگ‌هایی که مذاکره مستقیم متوقف شده، همین نقش گاهی راه ارتباط را باز نگه می‌دارد. اما با میانجی‌گری که طرف‌ها را به امضا برساند فرق دارد.

چرا میانجی‌گری روسیه محدود است؟

۱. دسترسی دارد، اعتماد کامل ندارد

مسکو با تهران پیمان راهبردی دارد و با ریاض و منامه نیز گفت‌وگوی مستمر. این دسترسی ارزشمند است. اما میانجی مؤثر باید برای هر دو طرف بی‌طرف به نظر برسد. گزارش تاس درباره سفر، تنش را «ناشی از اقدامات آمریکا و اسرائیل علیه ایران» معرفی می‌کند. این برچسب روایت رسمی روسیه است و برای واشنگتن پذیرفتنی نخواهد بود. هر چه مسکو علنی‌تر طرف را تعیین کند، توانش برای پذیرفته‌شدن نزد طرف مقابل کم‌تر می‌شود. دیپلمات‌ها معمولاً بین «موضع علنی» و «کار پشت پرده» فاصله می‌گذارند؛ ما هنوز نمی‌دانیم پشت پرده چه گفته می‌شود.

۲. پیمان ۲۰۲۵ تعهد اجرایی نمی‌سازد

پیمان مشارکت راهبردی جامع که پوتین و پزشکیان ۱۷ ژانویه ۲۰۲۵ (۲۸ دی ۱۴۰۳) در مسکو امضا کردند، به تحلیل OSW «کمک متقابل در صورت تجاوز» را پیش‌بینی نمی‌کند و الزام مشورت اجباری درباره تهدیدهای امنیتی در معاهده ۲۰۰۱ را نیز نیاورده است. هر دو طرف متعهد شده‌اند به متجاوز کمک نکنند. این تعهد به معنای دفاع از ایران نیست. بنابراین اگر تهران از مسکو بخواهد نقش ضامن را بپذیرد، متن پیمان چنین پایه‌ای ندارد. این را پیش‌تر در تحلیل رونما درباره مرز حمایت روسیه هم نوشته‌ایم.

۳. روسیه خودش در این بحران ذی‌نفع است

این بحران برای مسکو فقط یک پرونده دیپلماتیک نیست. بالا رفتن قیمت انرژی می‌تواند درآمد صادرات را بالا ببرد، اما اختلال در بازار ممکن است تقاضا و تحریم‌ها را پیچیده کند. تاس نوشته مسکو می‌خواهد جایگاه خود را «تأمین‌کننده قابل‌اعتماد انرژی» حفظ کند و معاون وزیر خارجه روسیه، گئورگی بوریسنکو، امیدوار است صادرات گازوئیل روسیه طبق توافق مسکو و واشنگتن بازار سوخت را آرام کند. یعنی روسیه همزمان با واشنگتن بر سر تأمین سوخت و ملاحظات دیگر در تماس است. این نمی‌گوید روسیه بر ضد منافع ایران عمل می‌کند؛ می‌گوید مسکو میان چند حساب مانور می‌دهد و نمی‌توان گفت منفعت او با منفعت تهران یکسان است.

۴. گره اصلی در رابطه آمریکا و ایران است

اختلاف اصلی بر سر دو موضوع است: ترتیبات هرمز و پرونده هسته‌ای. به نوشته تهران‌تایمز (که روایت روزنامه‌های ایرانی را مرور کرده)، یکی از نشریات «بن‌بست دیپلماسی» را ارزیابی کرده و نوشته خواسته‌های آمریکا به سمت موضوع هسته‌ای و هرمز رفته و مطالبه غرامت ایران به «صندوقی مشروط با تأمین مالی اشخاص ثالث» تغییر کرده است. این‌ها تحلیل‌های مطبوعاتی‌اند و بازتاب موضع رسمی نیستند. اگر گره در همین نقطه باشد، میانجی ثالث ناگزیر باید پاسخ بدهد که چه چیز در برابر چه چیز مبادله می‌شود، و این از پیام‌رسانی فراتر می‌رود.

چه کسی از این رفت‌وآمد سود می‌برد؟

جدول ۲. برنده و بازنده‌های محتمل؛ ارزیابی رونما بر پایه اطلاعات علنی.

نکته این جدول آن است که هیچ بازیگری برنده قطعی نیست. روسیه اگر هیچ دستاوردی نشان ندهد هم از سفر اعتبار دیپلماتیک می‌گیرد و هم در معرض این برداشت قرار می‌گیرد که تنها حضور را نمایش داده است.

راه‌حل‌های ممکن و آزمون هر کدام

جدول ۳. راهکارهای ممکن و شاخص‌های رصد؛ جمع‌بندی رونما.

ضدتحلیل: اگر روسیه واقعاً میانجی باشد؟

ممکن است تز بالا بیش از حد محتاط باشد. دیپلماسی بحران گاه در سکوت پیش می‌رود، و نتیجه پس از اعلام عمومی سفر آشکار می‌شود. اگر پس از این سفر یک خط ارتباطی دریایی، توافق فنی درباره تردد یا اعلام رسمی از سوی واشنگتن و تهران منتشر شود، آنگاه باید نقش روسیه را فراتر از پیام‌رسان ارزیابی کرد. همچنین اگر رسانه‌ها نشان دهند که طرف آمریکایی نیز پیام مسکو را پذیرفته، این چارچوب باید به‌روز شود.

از طرف دیگر، سفر ممکن است اصلاً با هدفی غیر از میانجی‌گری انجام شده باشد: هماهنگی انرژی، تجارت، یا تثبیت موضع در برابر فشار آمریکا. دستور کار رسمی از «اقدامات عملی برای تقویت مشارکت راهبردی» هم نام می‌برد (تاس). یعنی نیمی از سفر ممکن است به رابطه دوجانبه مربوط باشد و تفسیر آن به‌عنوان تلاش صلح، تعبیر رسانه‌هاست.

جدول ۴. سناریوها پس از سفر؛ احتمال‌ها را رونما محاسبه نکرده است.

تز اصلاح‌شده: لاوروف احتمالاً کانالی برای تبادل پیام فراهم می‌کند و این کانال برای کاهش سوءبرداشت ارزشمند است؛ ولی تبدیل آن به توافق، به دو چیز بستگی دارد که در کنترل مسکو نیست: خواست مشخص واشنگتن و تصمیم تهران درباره هرمز.

چه شاخص‌هایی را باید دید؟

در روزهای آینده سه نشانه بیشتر از بقیه معنا دارند. نخست، متن بیانیه یا اظهارات پس از دیدار پزشکیان و عراقچی: آیا از «ابتکار» یا «پیشنهاد مشخص» حرف زده می‌شود یا فقط از «تبادل نظر»؟ دوم، واکنش شورای همکاری و عربستان؛ آنها هنوز خواهان حضور در مذاکرات امنیتی‌اند و از ایران درباره هرمز انتقاد کرده‌اند (به نقل از پوشش‌های پیشین رونما). سوم، روند حوادث دریایی. اگر حمله‌ها در هرمز و باب‌المندب کم نشود، هر ابتکار دیپلماتیک در عمل ضعیف خواهد ماند.

جمع‌بندی

سفر لاوروف به تهران نشانه‌ای از این است که مسیرهای مذاکره مستقیم بسته‌اند و بازیگران به راه‌های غیرمستقیم رو آورده‌اند. بااین‌حال، سفر به‌تنهایی نشان نمی‌دهد روسیه توان یا اراده تحمیل توافق دارد. با اطلاعات امروز، بیشتر از یک پیام‌رسان با دسترسی به چند طرف دیده می‌شود تا میانجی با اختیار.

بازارزیابی تز

تز اولیه این بود که ارزش مسکو در دسترسی است، نه در تضمین. شواهد موجود (پیمان بدون تعهد دفاعی، دستور کار کلی، نبود نتیجه علنی، ریسک‌های بازار انرژی) با آن سازگار است، اما شواهد کافی برای رد فرضیه «میانجی‌گری جدی» وجود ندارد چون نتیجه سفر هنوز منتشر نشده است.

محدودیت‌های تحلیل

این متن پیش از اعلام نتیجه سفر نوشته شده و بخش‌هایی از آن بر پیش‌نمایش‌های تاس و رسانه‌های ایرانی استوار است. روایت‌های ایرانی و روسی طرف‌دار موضع رسمی خود هستند و روایت مستقل از واشنگتن در دسترس نبود. اعداد مربوط به تلفات ریاض و برآورد انقباض اقتصاد شورای همکاری مستقل راستی‌آزمایی نشده‌اند. ما سند اولیه وزارت خارجه روسیه را نیز مستقیم ندیده‌ایم و به بازنشر آن در رسانه‌ها تکیه کرده‌ایم. اگر دیدار نتیجه علنی داشته باشد، این تحلیل باید به‌روز شود.