لاوروف در منامه طرح امنیت جمعی خلیج فارس را دوباره مطرح کرد؛ توافقی اعلام نشد

سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه، روز یکشنبه ۱۸ اکتبر ۲۰۲۶ در نشست وزیران خارجه روسیه و شورای همکاری خلیج فارس در منامه، بار دیگر از طرح مسکو برای ایجاد سازوکار امنیت جمعی در منطقه دفاع کرد. او گفت دولت‌های ساحلی باید در تعیین ترتیبات امنیتی نقش اصلی را داشته باشند و گفت‌وگو با کشورهای همسایه نیز بخشی از راه‌حل باشد. طرح مورد اشاره ابتکار تازه‌ای نیست: وزارت خارجه روسیه نسخه به‌روزشده آن را در دوم ژوئن امسال منتشر کرده بود و نشست بحرین فرصتی تازه برای طرح سیاسی آن فراهم کرد.

گزارش منتشرشده از سخنان لاوروف در نهمین نشست گفت‌وگوی راهبردی روسیه و شورای همکاری نشان می‌دهد مسکو از تلاش کشورهای عربی خلیج فارس برای جلوگیری از بازگشت جنگ گسترده در خاورمیانه حمایت می‌کند. در عین حال، در اطلاعات علنی منتشرشده از این نشست تا زمان تنظیم گزارش، نه توافق جدیدی درباره طرح روسیه اعلام شده و نه سازوکار اجرایی، ترکیب نهایی اعضا یا جدول زمانی برای آغاز آن مشخص شده است. بنابراین آنچه رخ داده، طرح دوباره یک پیشنهاد دیپلماتیک است، نه تأسیس پیمان امنیتی.

چه چیزی در نشست منامه تازه بود؟

در جریان نشست روز یکشنبه، لاوروف از گفت‌وگوی مستقیم کشورهای حاشیه خلیج فارس با همسایگان و مشارکت بازیگران مرتبط منطقه‌ای سخن گفت. او به عراق و اردن نیز اشاره کرد و گفت اتحادیه عرب و سازمان همکاری اسلامی می‌توانند در فراهم‌کردن زمینه گفت‌وگو نقش داشته باشند. به گفته او، مشارکت اعضای دائم شورای امنیت سازمان ملل نیز می‌تواند در صورت تمایل طرف‌های منطقه‌ای بررسی شود. این عبارت‌ها بیانگر پیشنهاد مسکو درباره شیوه مذاکره‌اند و به معنای پذیرش آن از سوی تمام کشورهای دعوت‌شونده نیستند.

نشست منامه بر اساس اطلاعیه رسمی دبیرخانه شورای همکاری خلیج فارس، نهمین گفت‌وگوی مشترک وزیران خارجه شش کشور عضو شورا با روسیه بود و در حاشیه یکصدوشصت‌وهشتمین نشست شورای وزیران شورا برگزار شد. دبیرخانه روز ۱۷ اکتبر، پیش از برگزاری نشست، اعلام کرده بود هدف گفت‌وگو تقویت مناسبات و تبادل نظر درباره تحولات منطقه‌ای و بین‌المللی است. در آن اطلاعیه از تصویب طرح امنیت جمعی روسیه سخنی به میان نیامده بود.

هم‌زمان لاوروف در حاشیه مذاکرات منامه با فیصل بن فرحان، وزیر خارجه عربستان سعودی، دیدار کرد. طبق گزارش نقل‌شده از وزارت خارجه روسیه، دو طرف نگرانی خود را از تنش در جنوب شبه‌جزیره عربستان و تنگه باب‌المندب مطرح کردند و بر ایمنی کشتیرانی و عبور بدون مانع کشتی‌ها از آبراه‌های بین‌المللی تأکید داشتند. او همچنین با وزیر خارجه کویت درباره ضرورت کاهش تنش از راه‌های سیاسی گفت‌وگو کرد. انتشار این مواضع نشان‌دهنده ادامه تماس دیپلماتیک است؛ از آن نمی‌توان توافق بر سر اقدامات نظامی یا تعهد امنیتی مشترک نتیجه گرفت.

طرح روسیه دقیقاً چه می‌گوید؟

متن رسمی «مفهوم روسیه برای تأمین امنیت جمعی در منطقه خلیج فارس» با تاریخ دوم ژوئن ۲۰۲۶ در پایگاه حقوقی گارانت که سند وزارت خارجه روسیه را بازنشر کرده، در دسترس است. این متن گسترش مجموعه‌ای از پیشنهادهای قدیمی‌تر مسکو را توضیح می‌دهد و به نسخه‌های پیشین در سال‌های ۲۰۰۴، ۲۰۰۷، ۲۰۱۹ و ۲۰۲۱ اشاره دارد. به همین دلیل، ارائه آن در بحرین را نباید رونمایی از پیشنهادی کاملاً بی‌سابقه توصیف کرد.

بخش محوری سند، ترتیبات مرحله‌ای برای گفت‌وگو و اعتمادسازی میان کشورهای منطقه است. مسکو پیشنهاد می‌کند طرف‌های علاقه‌مند ابتدا درباره اعضای سازوکار، محدوده جغرافیایی و دستور کار آن رایزنی کنند؛ سپس سراغ اقداماتی مانند خطوط تماس اضطراری، اطلاع‌رسانی درباره رزمایش‌ها و پروازهای نظامی، تبادل اطلاعات و شیوه حل اختلاف بروند. در سند حتی از امکان توافق درباره خودداری از استفاده از خاک یک کشور برای حمله به همسایه سخن رفته است. همه این موارد در حال حاضر «پیشنهاد» هستند و اجرای آنها به رضایت و تصمیم مستقل دولت‌های مربوط وابسته است.

امنیت رفت‌وآمد تجاری نیز در متن طرح جای دارد. سند بر آزادی کشتیرانی و ایمنی خدمه و کشتی‌ها در خلیج فارس، دریای عمان و تنگه هرمز تأکید می‌کند. این بخش برای کشورهای ساحلی و بازرگانی منطقه اهمیتی عملی دارد، زیرا حتی بدون توافق بر سر همه اختلاف‌های سیاسی، ایجاد سازوکار هشدار، ارتباط مستقیم و کاهش احتمال برخورد ناخواسته می‌تواند موضوع مذاکره باشد. البته متن موجود هنوز پاسخ نمی‌دهد در صورت بروز حادثه، چه مرجعی درباره مسئولیت طرف‌ها تصمیم خواهد گرفت یا چگونه اجرای تعهدات احتمالی را نظارت خواهد کرد.

جایگاه ایران در پیشنهاد مسکو

موضوع ایران در این بحث صرفاً یک ارتباط غیرمستقیم نیست. لاوروف چهارم ژوئن اعلام کرده بود نسخه به‌روزشده طرح امنیتی به کشورهای عربی عضو شورای همکاری و تهران فرستاده شده است. او در هفتم سپتامبر نیز بر ضرورت حضور ایران در سازوکار امنیتی منطقه تأکید کرد. بنابراین ایران در الگوی پیشنهادی روسیه یکی از طرف‌های مورد نظر برای گفت‌وگو است، نه کشوری که بعداً به شکلی حاشیه‌ای به موضوع پیوند داده شده باشد.

با این همه، حضور پیشنهادی تهران با موافقت رسمی همه کشورهای عربی یا شکل‌گیری یک توافق الزام‌آور یکسان نیست. دولت‌های منطقه درباره تعریف تهدید، امنیت دریایی، حضور نظامی قدرت‌های خارجی و نقش هر بازیگر منافع و نگرانی‌های متفاوت دارند. موفقیت هر سازوکار فراگیر به این بستگی دارد که طرف‌ها بتوانند بر سر قواعد مشترک و شیوه رسیدگی به اختلاف‌ها به تفاهم برسند. متن سند روسیه دیدگاه مسکو را روشن می‌کند، اما به‌تنهایی پاسخ دولت‌های دیگر را نشان نمی‌دهد.

برای ایران، اهمیت احتمالی این مسیر در نحوه پیوند خوردن امنیت خلیج فارس با آزادی کشتیرانی، مخاطرات رویارویی نظامی و کانال‌های ارتباطی میان همسایگان است. اگر گفت‌وگوها به ترتیبات قابل اجرا برسد، آثار آن باید در تصمیم‌های مشخص، کاهش حوادث و پیش‌بینی‌پذیرتر شدن رفت‌وآمد دریایی سنجیده شود؛ صرف تأکید مقام‌ها بر دیپلماسی چنین نتیجه‌ای را اثبات نمی‌کند. در مقابل، بی‌نتیجه ماندن مذاکرات نیز از پیش قطعی نیست. اطلاعات فعلی برای قضاوت درباره موفقیت یا شکست این طرح کافی نیست.

چه چیزی هنوز معلوم نیست؟

تا این مرحله، متن علنی یک توافق مشترک درباره معماری امنیتی خلیج فارس منتشر نشده و مشخص نیست همه اعضای شورای همکاری چه ارزیابی یکسان یا متفاوتی از پیشنهاد روسیه دارند. همچنین روشن نیست گفت‌وگوهای احتمالی با ایران در چه قالبی برگزار خواهد شد، آیا اختلاف‌های جاری بر سر امنیت آبراه‌ها در دستور کار یک گروه تخصصی قرار می‌گیرد و نقش عملی قدرت‌های خارج از منطقه چگونه تعریف می‌شود.

معیار تشخیص پیشرفت، نه تکرار عنوان «امنیت جمعی»، بلکه انتشار سند مشترک، تعیین نمایندگان و سازوکار مذاکره، پذیرش تعهدات مشخص و ارائه راه سنجش اجرای آنهاست. نشست ۱۸ اکتبر منامه نشان داد این ایده همچنان در دیپلماسی روسیه و گفت‌وگو با کشورهای عربی مطرح است؛ اینکه از سطح پیشنهاد عبور کند، هنوز به تصمیم و تعامل طرف‌های منطقه وابسته است.

رونما پیش‌تر نیز موضع لاوروف درباره آمادگی روسیه برای کمک به تثبیت وضعیت تنگه هرمز را پوشش داده بود. تفاوت تحول امروز، مطرح‌شدن چارچوب امنیت جمعی در نشست مشخص روسیه و شورای همکاری در منامه است؛ نه اعلام توافقی که هنوز وجود آن تأیید نشده است.