حذف رژیم ایران در میانه مذاکره؛ نتانیاهو با این اظهارات چه پیامی به واشنگتن و تهران می‌دهد؟

بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، روز سه‌شنبه ۲۰ اکتبر ۲۰۲۶ (۲۸ مهر ۱۴۰۵) گفت که اسرائیل متعهد است «حذف رژیم ایران» را کامل کند و این موضوع را بارها، از جمله دو روز پیش، با دونالد ترامپ در میان گذاشته است. همزمان قطر می‌گوید گفت‌وگوهای ایران و آمریکا ادامه دارد، ترامپ وعده داده پیش از انتخابات میان‌دوره‌ای ۳ نوامبر حمله نکند و تهران به رویترز گفته انتظار دارد بمباران دیر یا زود از سر گرفته شود. این تحلیل می‌پرسد: وقتی یکی از بازیگران اصلی جنگ هدف را از «مهار» به «سقوط» می‌برد، منطق مذاکره برای هر سه طرف چه می‌شود؟

در یک نگاه

• نتانیاهو در مراسم آغاز سال تحصیلی دانشگاه کریات‌شمونه–تل‌حای گفت: «باید حذف رژیم ایران را کامل کنیم؛ این مهم‌ترین کار است» (اسرائیل نشنال نیوز، ۲۰ اکتبر ۲۰۲۶).
• او گفت این موضوع را «بیش از یک بار» با ترامپ در میان گذاشته، از جمله «پریروز»؛ جروزالم‌پست این را تماس یکشنبه ۱۸ اکتبر گزارش کرده است.
• ترامپ در ۸–۹ اکتبر نوشت: «در هیچ زمانی پیش از انتخابات میان‌دوره‌ای به ایران حمله نخواهیم کرد» (الجزیره، ۹ اکتبر ۲۰۲۶). انتخابات آمریکا ۳ نوامبر است و انتخابات اسرائیل ۲۷ اکتبر.
• جروزالم‌پست به نقل از چند منبع ناشناس نوشته دولت آمریکا دست‌کم یک‌بار «بسیار نزدیک» به تأیید حمله بوده است؛ این ادعا مستقل تأیید نشده است.
• عباس عراقچی در ۱۸ اکتبر نتانیاهو را متهم کرد آمریکا را «برای ماندن بیرون از زندان» به جنگ دیگری می‌کشاند؛ این ادعای وزیر خارجه ایران است، نه سندی مستقل.

تز مرکزی

تز مرکزی: سخن نتانیاهو پیش از آنکه اعلام برنامه نظامی باشد، تلاشی برای تعیین سقف هدف جنگ پیش از دو انتخابات است؛ اما اثر واقعی‌اش در تهران است، جایی که هر مذاکره‌کننده می‌تواند آن را دلیلی بر بی‌فایده بودن امتیاز دادن بخواند.

این تز دو بخش دارد. نخست، میان «گفتن» و «اجرا» فاصله هست: نتانیاهو هدفی را اعلام کرده، نه تصمیم یا زمان‌بندی عملیاتی را. دوم، حتی اگر هیچ حمله‌ای در کار نباشد، اعلام هدفِ سقوط رژیم هزینه مذاکره را برای ایران بالا می‌برد، چون توافقی که طرف مقابل علناً آن را ناکافی می‌خواند، پشتوانه محکمی برای امتیاز دادن نیست.

تایم‌لاین: از آغاز جنگ تا امروز

1. ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ (۹ اسفند ۱۴۰۴): آمریکا نخستین حملات را در حالی آغاز کرد که به‌گفته الجزیره گفت‌وگوها جریان داشت.
2. ژوئن ۲۰۲۶ (خرداد–تیر ۱۴۰۵): آتش‌بس میان واشنگتن و تهران امضا شد و بنا بر گزارش الجزیره بر سر کنترل تنگه هرمز به‌سرعت فروپاشید.
3. ۸ اکتبر ۲۰۲۶ (۱۶ مهر): ترامپ اعلام کرد پیش از انتخابات میان‌دوره‌ای به ایران حمله نمی‌کند.
4. ۹ اکتبر ۲۰۲۶ (۱۷ مهر): رسانه‌های آمریکایی، به نقل از مقام‌های ناشناس، از آماده‌سازی طرح حمله و دستور آمادگی به سنتکام نوشتند (الجزیره به نقل از اکسیوس و دیگران).
5. ۱۶ اکتبر ۲۰۲۶ (۲۴ مهر): ترامپ در مصاحبه با نیوزمکس گفت جنگ «خیلی زود» با زور یا دیپلماسی تمام می‌شود و حمله دوباره به سایت‌های هسته‌ای، از جمله «کوه کلنگ»، ممکن است.
6. ۱۸ اکتبر ۲۰۲۶ (۲۶ مهر): عراقچی در ایکس نتانیاهو را به کشاندن آمریکا به جنگ متهم کرد؛ بنا بر گزارش جروزالم‌پست، نتانیاهو و ترامپ همان روز گفت‌وگو کردند.
7. ۲۰ اکتبر ۲۰۲۶ (۲۸ مهر): نتانیاهو از تعهد به «حذف رژیم ایران» گفت؛ سخنگوی وزارت خارجه قطر گفت مذاکرات ادامه دارد؛ سپاه مدعی شد دو نفتکش در هرمز بر اثر مین آتش گرفته‌اند و سنتکام این ادعا را «نادرست» خواند.

دقیقاً چه گفته شد و چه گفته نشد؟

منبع اولیه این خبر بیانیه دفتر نخست‌وزیری است که رسانه‌های اسرائیلی بازنشر کردند. نتانیاهو، بنا بر اسرائیل نشنال نیوز، گفت هدف «سرنگونی رژیم تروریستی ایران، سر این هشت‌پای زهرآگین» است و استدلال کرد تضعیف نظامی به‌تنهایی برنامه هسته‌ای و شبکه منطقه‌ای ایران را متوقف نمی‌کند. متن کامل سخنرانی یا ویدئوی رسمی را در این بررسی به‌طور مستقل نیافتم؛ نقل‌قول‌ها از گزارش رسانه‌هاست و ممکن است ترجمه‌ها اندکی با اصل عبری تفاوت داشته باشد.

آنچه گفته نشد هم مهم است. نتانیاهو از زمان‌بندی، ابزار یا هماهنگی عملیاتی با واشنگتن سخن نگفت؛ فقط گفت این گفت‌وگو را با ترامپ داشته است. گفت‌وگو درباره یک هدف با تصمیم مشترک برای اجرا یکی نیست. بیانیه یا سند رسمی آمریکایی که این هدف را به همین شکل بپذیرد در منابعی که خواندم نیافتم. جروزالم‌پست از «نزدیک شدن» دولت آمریکا به تأیید حمله نوشته، اما منبع آن ناشناس است و باید همچنان ادعا خوانده شود.

اختلاف روایت روشن است. در روایت اسرائیلی، تهدیدی بنیادین باید ریشه‌کن شود. در روایت ایرانی، به تعبیر عراقچی، انگیزه نتانیاهو سیاسی و شخصی است و اسرائیل پیشتر با تلاش برای «تمام کردن کار» ایران را قوی‌تر کرده است. روایت رسمی آمریکا در این لحظه دوگانه است: ترامپ از یک سو از «مذاکرات سازنده» می‌گوید و از سوی دیگر امکان حمله پس از انتخابات را رد نکرده است. قطر هم، به نقل از سخنگوی وزارت خارجه‌اش ماجد الانصاری، می‌گوید مذاکرات با وجود تنش و نگرانی از جنگ دوباره ادامه دارد.

هدف جنگ چگونه جابه‌جا شده است؟

برای فهم وزن این جمله باید دید هدف‌های اعلام‌شده در ماه‌های گذشته چه مسیری طی کرده‌اند. در الجزیره آمده است که ترامپ در آوریل با پیامی در تروث‌سوشال هشدار داد که «یک تمدن امشب خواهد مرد» اگر توافق و بازگشایی هرمز رخ ندهد تهدید کرد، در سپتامبر در مجمع عمومی سازمان ملل گفت می‌تواند ایران را «نابود» کند و انتظار توافق پس از انتخابات میان‌دوره‌ای را دارد، و در اکتبر از جنگی سخن گفت که «خیلی زود» با زور یا دیپلماسی تمام می‌شود. لحن آمریکا میان تهدید حداکثری و وعده توافق در نوسان بوده است.

نتانیاهو در این طیف جایگاه روشن‌تری دارد: هدفش «سقوط» است، نه «توافق بهتر». این وضوح دو چیز را به‌طور هم‌زمان ممکن می‌کند. اول اینکه دولت آمریکا می‌تواند میان دو هدف تقسیم کار کند، یکی با زبان تهدید و دیگری با زبان مذاکره. دوم اینکه اختلاف واقعی میان دو متحد، اگر وجود داشته باشد، به کانال‌های رسمی نمی‌آید و فقط با جمله‌ای در یک دانشگاه نمایان می‌شود. کدام‌یک درست است؟ شواهد کافی نیست و نباید یکی را قطعی گفت.

چهار لایه تحلیل

در لایه سیاسی، فشار انتخاباتی دو دولت را در موقعیتی نامتقارن می‌گذارد. ترامپ وعده داده پیش از ۳ نوامبر حمله نکند، یعنی هزینه سیاسی حمله پیش از رأی‌گیری را بالا ارزیابی می‌کند. نتانیاهو چنین قیدی در گفتار ندارد و می‌تواند هدف را بلندتر بگوید. این بلندتر گفتن برای او دو کارکرد محتمل دارد: مخاطب داخلی را در آستانه ۲۷ اکتبر خطاب می‌کند و به واشنگتن یادآوری می‌کند که پایان دادن به جنگ با توافقی محدود را کافی نمی‌داند. اما این «کارکرد محتمل» تحلیل ماست از انگیزه، نه واقعیت اثبات‌شده؛ انگیزه‌ها را فقط از رفتار می‌خوانیم و باید محتاط بود.

در لایه نظامی، گزارش‌های پیش از انتخابات (نیویورک‌تایمز، وال‌استریت ژورنال، اکسیوس و آتلانتیک، به نقل از الجزیره) از طرح‌های آماده حمله خبر می‌دهند. این گزارش‌ها «آمادگی» را می‌رسانند، نه «تصمیم» را. تجربه ۲۸ فوریه، که حمله در حین گفت‌وگو آغاز شد، به تهران دلیل می‌دهد وعده توقف را قطعی نداند؛ و همین اقتصاد شک است که اظهارات نتانیاهو را وزن می‌دهد. گزارش الجزیره همچنین می‌گوید بر اساس برآورد کنگره دست‌کم ۸۱ هواپیمای آمریکایی در جنگ از دست رفته یا آسیب دیده و هزینه آن تا ۳٫۳ میلیارد دلار است؛ یعنی جنگ برای واشنگتن هم بی‌هزینه نیست.

در لایه دیپلماتیک، قطر از ادامه مذاکره می‌گوید و پاکستان نیز میانجی است. اما ایران، بنا بر گزارش‌ها، اورانیوم غنی‌شده را خارج نمی‌کند. آمریکا و اسرائیل، به نوشته الجزیره، حدود ۴۰۰ کیلوگرم اورانیوم بسیار غنی‌شده را نزد ایران و پنهان در زیرزمین می‌دانند. وقتی پرونده اصلی همچنان بر سر ذخیره هسته‌ای است، گفتمان «حذف رژیم» دو اثر متضاد می‌تواند داشته باشد: یا تهران را به امتیاز بیشتر وادارد، یا امتیاز را در نگاه تهران بی‌فایده جلوه دهد.

در لایه اقتصادی، فشار واقعی است اما اندازه‌اش محل مناقشه است. سنتکام می‌گوید دست‌کم ۲۵ میلیارد دلار صادرات نفت ایران را مانع شده و حدود ۳۵۰ میلیون دلار دارایی رمزارزی را مسدود کرده است. عبدالناصر همتی، رئیس بانک مرکزی ایران، «فروپاشی» را «توهم» می‌خواند و مسعود پزشکیان از «مشکلات اساسی» و کاهش واردات بنزین به ارزش ۱۲ میلیارد دلار سخن گفته است. این ارقام را باید به‌عنوان ادعای طرف‌ها خواند.

نمودارها

نمودار ۱. اشتیاق حامیان ترامپ برای رأی دادن کمتر از دموکرات‌هاست؛ این شکاف یکی از دلایلی است که تحلیلگران برای پرهیز از حمله پیش از ۳ نوامبر برمی‌شمارند.

نمودار ۲. ارقام مالی از دو طرف و با ماهیت متفاوت مطرح شده‌اند؛ مقایسه مستقیم آن‌ها معنای حسابداری ندارد و فقط مقیاس ادعاها را نشان می‌دهد.

سه سازوکار اثرگذاری بر مذاکره

اگر اظهارات نتانیاهو بر مذاکره اثر بگذارد، از سه مسیر محتمل می‌گذرد. این‌ها استنتاج رونماست و سند مستقیم ندارد.

۱. مسئله تعهد معتبر. ایران برای پذیرفتن هر محدودیت هسته‌ای یا بازگشایی هرمز باید مطمئن شود طرف مقابل در ازای آن حمله را متوقف می‌کند. وقتی متحد اصلی آمریکا علناً سقوط رژیم را «کار نیمه‌تمام» می‌نامد، اعتبار چنین تضمینی کاهش می‌یابد. تجربه ۲۸ فوریه این بدبینی را تقویت می‌کند.

۲. نقش مخرب‌کننده‌ها. در هر مذاکره‌ای بازیگرانی هستند که از توافق ضرر می‌کنند. گزارش‌هایی که از موضع تندروهای ایرانی درباره تغییر سیاست هسته‌ای نوشته شده (به نقل از فایننشال تایمز در پوشش رونما) نشان می‌دهد چنین بازیگرانی در تهران هم هستند. گفتار نتانیاهو به آن‌ها مصالح می‌دهد: «حتی اگر امتیاز دهیم، هدف آن‌ها همچنان سقوط ماست.»

۳. هزینه مخاطب داخلی. اگر نتانیاهو هدف را اعلام کند و ترامپ آن را رد نکند، سکوت می‌تواند هم‌پوشانی تعبیر شود. اگر ترامپ آن را رد کند، اختلاف دو متحد علنی می‌شود. هر دو حالت برای کاخ سفید هزینه دارد و شاید به همین دلیل واکنش رسمی آمریکا هنوز دیده نشده است.

یک آزمون ساده می‌تواند میان دو تفسیر تمایز بگذارد. اگر این گفتار «سقف علنی هدف» باشد، باید در هفته‌های بعد در زبان کاخ سفید یا وزارت دفاع آمریکا هم دیده شود. اگر «سیگنال انتخاباتی» باشد، پس از ۲۷ اکتبر باید ملایم شود.

برنده و بازنده احتمالی

مردم عادی ایران در هیچ‌یک از ستون‌ها «برنده» نیستند. فشار اقتصادی، به تأیید خود مقام‌های ایرانی، واقعی است و تداوم بلاتکلیفی میان جنگ و توافق، همان‌طور که در تحلیل‌های پیشین رونما آمده، هزینه معیشتی دارد.

ضدتحلیل

سه ایراد جدی به تز بالا وارد است. اول، نتانیاهو سال‌هاست از تغییر رژیم ایران می‌گوید و این جمله ممکن است تازگی راهبردی نداشته باشد؛ تازگی آن فقط در تکرارش پس از ماه‌های جنگ است. دوم، ما نمی‌دانیم ترامپ در گفت‌وگوی ۱۸ اکتبر چه گفت. نتانیاهو از «بحث» می‌گوید، نه از «توافق». سوم، تهران دلایل مستقل برای سخت‌گیری دارد؛ اورانیوم غنی‌شده، تحریم و هرمز بدون نتانیاهو هم گره‌های حل‌نشده‌اند و نباید همه سختی مذاکره را به یک جمله نسبت داد.

تز اصلاح‌شده: اظهارات نتانیاهو احتمالاً بیشتر سیگنالی انتخاباتی و فشار علنی بر متحد است تا نشانه تصمیم عملیاتی؛ اما حتی به‌عنوان سیگنال، هزینه سیاسی هر امتیازِ ایرانی را بالا می‌برد و باید در محاسبه ریسک پس از ۳ نوامبر لحاظ شود.

سناریوها و شاخص‌های رصد

برای هر سناریو چهار پرسش را می‌توان پرسید: پشتوانه ادعا چیست، چه سازوکاری آن را اجرایی می‌کند، هزینه و ریسک آن کدام است و کدام شاخص آن را رد می‌کند. برای نمونه، «توافق محدود» پشتوانه‌اش گفت‌وگوی جاری قطر است؛ سازوکارش پذیرش دوجانبه درباره اورانیوم و هرمز است؛ ریسکش مخالفت مخرب‌کننده‌ها در تهران و تل‌آویو است؛ و شاخص ردش حمله پیش از امضاست.

ادعای سپاه درباره آتش گرفتن دو نفتکش بر اثر مین و تکذیب سنتکام در همان روز نشان می‌دهد فضای اطلاعاتی چقدر مناقشه‌برانگیز است. تا تأیید مستقل، هیچ‌یک از دو روایت را نباید قطعی دانست.

جمع‌بندی

بازارزیابی تز: شواهد این اجرا تز را در حد «سیگنال تأثیرگذار بر ریسک مذاکره» تأیید می‌کند، اما نه در حد «برنامه عملیاتی». اظهارات نتانیاهو مستند و رسمی است؛ نقش آن در تصمیم آمریکا مستند نیست. پیش از ۳ نوامبر مهم‌ترین پرسش این است که آیا واشنگتن این هدف را رد، تأیید یا نادیده می‌گیرد.

محدودیت‌های تحلیل: متن کامل سخنرانی نتانیاهو را مستقل نخواندم؛ واکنش رسمی آمریکا به این جمله را نیافتم؛ واکنش ایران فقط از پست عراقچی در ۱۸ اکتبر و گزارش ناشناس رویترز است؛ ارقام اقتصادی بیشتر ادعای طرف‌های درگیرند؛ و بخشی از گزارش‌های نظامی به منابع ناشناس تکیه دارد.

سوالات متداول

پاسخ کوتاه پرسش‌های رایج درباره این موضوع در بخش سوالات متداول پایین همین صفحه آمده است.